گروه گزارش: وارد شدن در مسير سرنوشت و تغيير هرآنچه‌ ناخوشايند و نامطلوب است، خواسته ديرينه‌ی بسياری از انسانهاست كه برای پيمودن مسير مقدرات، گاه بر بال دعا و گاه بر مركب عمل، طی‌طريق می‌كنند. در اين بين،شب‌های قدر، فرصتی استثنايی، برای ورود به جريان سرنوشت و تغيير مسير آن به‌سوی سعادت است.

حلقه‌ی اتصال بندگان با خالق هستی كه از اول رمضان آغاز گشته‌است، در شب‌های قدر، به اوج خود می‌رسد. با نگاهی در احاديث و روايات موجود، چنين بر می‌آيد كه انسان در اين شب، بايد به هر شكل ممكن، فرصت عبادت و راز و نياز با خالق را از دست ندهد، چراكه در اين فرصت، شياطين در بند هستند و هيچ واسطه‌ای بين بنده و خالق وجود ندارد.

در اين شب،درهای رحمت الهی گشوده شده، فرشتگان نظاره‌گر اعمال و شب زنده‌داری‌های بندگان عاشقی هستند كه سر بر سجده شكر ساييده و او را می‌خوانند تا اندكی از خوان بيكران رحمتش، برای ادامه‌ی زندگی و ره توشه سفر آخرت به روی آنان گشوده شود.

جايگاه شب قدر در نگاه اهل بيت(ع)

از امام باقر (ع)، درباره به وجود آمدن شب قدر نقل است كه اگر خداوند كارهای مؤمنان را چند برابر نكند به سر حد كمال نمی‌رسند، اما از راه لطف كارهای نيكوی آن‌ها را چند برابر می‌فرمايد تا كاستی‌هايشان جبران شود.

بر اين اساس، راز سعادتمند شدن انسان‌ها در شب قدر، عمل اختياری صالحی است كه با عنايت خداوند، بركت يافته و چند برابر می‌شود.

از حضرت رسول (ص)، نيز پيرامون شب زنده داری شب قدر نقل است كه فرمودند: كسی كه شب قدر را شب زنده‌داری كند، تا شب قدر آينده، عذاب دوزخ از او دور گردد.

امام موسی‌بن‌جعفر (ع) نيز در اين ‌باره فرمودند: كسی كه در شب قدر غسل كرده و تا سپيده صبح شب زنده‌داری كند، گناهانش آمرزيده می‌شود.

تمامی اين روايات، بر اين مطلب دلالت دارند كه برخی مقدرات و پاداش‌ها، مانند دور شدن از عذاب دوزخ، نتيجه كار خود بندگان است و سرنوشت هر انسانی در شب قدر به دست خودش رقم می‌خورد.

همه ساله در شب قدر، حقايقی از بطون آيات، پرتوی از انوار مقدسه پر فروغ قرآن در همه زمينه‌ها بر قلب پيامبر و پس از او بر حاملان علم نبوی نازل می‌گردد و بكار بردن فعل مضارع تنزل، در آيه‌ی « تنزل الملائكه و الروح فيها بإذن ربهم من كل امر»، كه استمرار نزول حقايق در آينده و «من كل امر»، شمول در همه‌ی زمينه‌ها را می‌رساند، خود مويد اين امر است.

شب قدر و اثبات ضرورت وجود حجت خدا بر زمين

از آيه‌های سوره‌ی قدر، به‌روشنی فهميده می‌شود، در هر سال شبی هست كه از هزار ماه به ارزش و فضيلت برتر است. آنچه از احاديثی كه در تفسير اين سوره و تفسير آيات آغاز سوره‌ی دخان، فهميده می‌شود، اين است كه فرشتگان، در شب قدر، مقدرات يكساله را به نزد «ولی مطلق زمان» می‌آورند و به او تسليم می‌دارند. در روزگار پيامبر اكرم(ص)، محل فرشتگان در شب قدر، آستان مصطفی(ع) بوده‌است .

هنگامی كه در شناخت قرآنی، به اين نتيجه می‌رسيم كه شب قدر، در هر سال هست، بايد توجه كنيم كه صاحب شب قدر " نيز بايد هميشه وجود داشته باشد و گرنه فرشتگان بر چه كسی فرود می‌آيند؟ پس همچنان‌كه قرآن كريم، تا قيامت وجود خواهد داشت و حجت است، صاحب شب قدر هم وجود دارد و او هم حجت است.و حجت‌خدا در اين زمان، جز حضرت ولی عصر (ع) كسی نيست.

چندان‌كه حضرت رضا(ع)، می‌فرمايد: امام، امانتدار خداست در زمين و حجت خداست در ميان مردمان، و خليفه خداست در آبادی‌ها و سرزمين‌ها.

فيلسوف معروف و متكلم بزرگ و رياضی‌دان مشهور اسلامی، خواجه نصيرالدين طوسی‌، می‌گويد:

در نزد خردمندان، روشن است كه لطف الهی منحصر است در تعيين امام (ع) و وجود امام به خودی خود لطفی است از سوی خداوند، و تصرف او در امور لطفی است ديگر و غيبت او، مربوط‌به خود ماست.

«شب قدر»، يكى از نهادهاى بزرگ نظم و تدبير امور است. شب قدر مرحله‌ى «اجمال» است و ظرف زمانىِ سال مرحله‌ى «تفصيل». پس شب قدر و حضور مُجرى ـ در ارتباط با كائنات جهان ارض ـ جزء نظامِ كلّىِ وجود است و يكى از اركان مهم تقدير و حكمت و نظم. تقديرات اين جهان بر طبق حكمت خلل ناپذير در اين شب به صورت اجمالى و كلى تعيين مى‌گردد و سپس تفاصيل آن در طول سال تحقّق مى‌يابد.

نفس ولی و قلب او، بزرگترين عامل رسيدن فيض است، به موجودات و مخلوقات و همان‌گونه كه ولى واسطه‌ى فيض است، مركز تنظيمات فيض‌ها و تقديرها نيز هست. فيوضات و همه‌ى سرنوشت‌ها و تقديرها در مرحله ى اجمال بر او عرضه مى‌گردد و در مرحله‌ى تفصيل از طريق او و اراده‌ى او تحقّق مى‌يابد.

بدين‌گونه، به سادگی می‌توان دريافت كه جريان «شبِ قدر» (با محتواهاى خود و به عنوان فاصله‌ى يكساله‌ى تنظيم و تقدير امور)،جريانى ساده نيست، بلكه ناموسى است همواره در تداوم و قانونى است بى هيچ دگرگونى و اين امر از دو جهت، جزء نظام تكوين و تقدير است:

1 ـ از جهت قانون وساطت در فيض.

2 ـ از جهت قانون اجمال و تفصيل در تنظيم و تقدير.

شب قدر در امتهای پيشين

شب قدر، در امتهای پيش از ما نيز مورد توجه قرار داشته‌است. گفته شده كه امتهای پيشين نيز در طلب شب قدر بوده‌اند و به اين شب و اهميت آن توجه داشته‌اند و اين امر به استناد تفاسير موجود به پنج علت، اثبات شده است:

الف-ضرورت وجود نظم و تقدير، تا جايی كه نخستين چيزی كه از اين جهان آفريده می‌شود، شب قدر است يعنی، ظرف زمانی تقدير و تنظيم امور.

ب-ضرورت وجود اجرا كننده، به گونه‌ای كه می‌بينيم همراه ظرف زمانی تقدير، دست اجرا كننده نيز پديدار می‌گردد.

ج-ضرورت وجود حجت، در جريان امور، كه همان اجرا كننده مقدورات است به اذن خدا و خليفه خداست، پيامبر، يا وصی پيامبر.

د-ضرورت واسطه‌ی فيض، در پيوند باطنی عالم، كه همان ولی و حجت است و وجود او مقدم است بر ديگران.

ه-ضرورت تداوم سنتهای الهی تاريخ و استمرار آنها، بی وقفه و بی‌گسست، تا هنگامه‌ی رستاخيز و قيام قيامت.

نگاه كارشناسی

حجت‌الاسلام‌ «عباس پسنديده»، مدرس دانشكده‌ی علوم‌حديث تهران، در مصاحبه با سرويس گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا)، درباره شب‌قدر، چنين می‌گويد:

برنامه ريزی ركن موفقيت در زندگی است و شب قدر، شب برنامه‌ريزی برای يك سال است. اساسا در فرهنگ اسلامی، آغاز سال ايمانی برای اهل ايمان، ماه مبارك رمضان است و رمضان، بهار قرآنی ماست، لذا بهتر است اهل ايمان نسبت به اين مسئله، حساسيت بيشتری نشان دهند كه رسانه‌ها در فرهنگ‌سازی در اين زمينه نقش مهمی دارند.

به هر حال قرآن كريم، كه برنامه‌ايی كارآمد و كامل برای زندگی است (نه يك كالای لوكس برای مومنان)،

در شب‌قدر نازل شده و خداوند در نظام آفرينش چنين شبی را برای هميشه، شب برنامه‌ريزی و تنظيم يك سال قرار داده است و لذا اين يك فرصت است كه بايد برای برنامه‌ريزی سالانه، بهترين استفاده را از آن برد.

ايشان در پاسخ به اين سوال كه، در خلال شبهای قدر، تكيه بر چه اصول و موازينی، موجبات سعادت ارواح شب‌زنده داران را فراهم خواهد كرد، می‌گويد:

اصل اول، كسب آمادگی است چرا كه ورود بدون آمادگی، موجب ناكامی در استفاده از اين فرصت استثنايی می‌شود و اين مستلزم آن است كه پيش از شب قدر، آرام آرام و با يك شيب متناسب با ظرفيت خودمان، ميزان كارهای‌معنوی در برنامه‌های معنوی را افزايش دهيم تا روح، آمادگی دريافت سيگنال‌های شب قدر را پيدا كند، كه اين امر، می‌تواند از چند راه صورت گيرد:

1- تسويه كردن حق الناس مالی و آبرويی از راه پرداخت حقوق و حلاليت طلبيدن است.

2- تسويه حساب خودمان با خدا از راه جبران گذشته و توبه و بازگشت به سوی او و طلب مغفرت كردن.

3-رسيدگی به محرومان و درماندگان و گره گشايی از آنان كه موجب شاد كردن آنها می‌شود و همين موجب جلب رحمت الهی و صعود به پله‌های بالاتر ايمانی می‌گردد.

4-كاستن از برنامه‌های عادی و فاصله گرفتن از هياهوی زندگی مادی

5-خلوت كردن با خود و عمر خود را حسابرسی كردن و انديشيدن در اين باره كه عاقبت اين روند چه خواهد شد و چه بايد كرد و تفكر در اين باره‌ كه «شب‌سرنوشت»، يعنی‌چه و استفاده از آن چه فرصتی را در اختيار انسان قرار می‌دهد و از دست دادن آن، چه خساراتی را برای ما دارد .

6-افزايش ارتباط با خدا از راه خواندن دعا و مناجات و قرائت قرآن

او ادامه می‌دهد، اصل دوم، احيای شب قدر است. احيای شب قدر صرفا به بيدار ماندن نيست، برخی خلافكاران نيز شب ها بيدارند. احيای شب قدر به حيات دل و زنده بودن قلب و بيدار بودن و غافل نبودن روح است. هم روح بيدار باشد هم جسم. ما محروم را كسی می‌دانيم كه مال و مقام نداشته باشد، اما حضرت زهرا (س) محروم را كسی می‌داند كه از بر كات شب قدر محروم باشد. در چنين شبی بايد:

-غسل كرد و بدن را شست و پاكيزه وارد اين ميهمانی شد

-هنگامه بر نامه‌نويسی زندگی توسط فرشتگان شب، يعنی شب را تا سحر بيدار بود و برنامه خود را طلب كرد.

-به مساجد رفت و با دعا خواندن و طلب مغفرت كردن و تضرع نمودن و مناجات نمودن، دل را صيقل زد و صفا بخشيد.

- از مهمترين عبادتها تفكر كردن است. در اين شب بايد قدری فكر كرد، درباره‌ی گذشته در باره‌ی آينده. آنچه كرده‌ايم و آنچه بايد انجام دهيم. كرده خود را بررسی و حسابرسی كنيم تا بدانيم چه هستيم و چه بايد باشيم.

شب‌قدر؛از نگاه مردم

«زهرا سرويانی»، دانشجوی ادبيات نمايشی، در گفتگو با سرويس گزارش خبرگزاری قرآنی ايران، درباره‌ی شب‌قدر چنين می‌گويد:

من به اين باور رسيده‌‌ام كه تنها راه كسب فيض از شبهای پر بركت قدر، دست يافتن به خلوص باطنی و صيقل دادن روح است. روزهای ماه رمضان، اين امكان را برای همگان فراهم می‌نمايد كه در دريای كمالات روحانی، حد خلوص را در خود افزايش دهند و به آيينه‌ی تمام نمای اوصاف كريمه‌ی الهی، تبديل شوند.به اعتقاد من، در زمينه بهره برداری از فضائل شبهای قدر، در وهله اول بايد، صفحه‌ی روح و جسم را به صورت همزمان، آبديده كرد و جلا داد.

«كسری فرهمند»، مهندس مخابرات، درگفتگو با سرويس گزارش ما، می‌گويد: بهترين كاری كه من در شبهای قدر آن را با اشتياق انجام می‌دهم، حضور در مسجد و پذيرايی از همه‌ی مهمانان خداست كه در آنجا حاضرند. اين در حالی است كه هرچه به سحر و پايان آن شب نزديك تر می شوم، حس دلتنگی عجيبی در من افزايش می‌يابد. هركسی عبادت در شبهای قدر را در يك چيز می‌بيند و من آن را درخدمت شبانه در مسجد يافته‌ام.

سخن آخر

رسيدن به آرامش و ثبات، حق مسلم روح، اين نيمه پنهان وجود آدمی است. چه بسيار آيين‌ها، مكاتب و ايدئولوژی های بشری كاذبی كه با هدف نيل روح به آرامش، پا به عرصه وجود نهادند، اما به دليل درك نادرست از ابعاد آن و نيز عدم اشراف لازم بر كيفيت و حالات روح، به تجويز مرهمی همت گماشتند كه تا سالها، حيرانی و بيهودگی را همراه بشر ساخت.

خداوند به عنوان يگانه مرجع آگاه بر ابعاد وجودی، شخصيتی و روحانی بشر، تنها منبع موثق و معتبری است كه با احاطه بر هر دو بعد، به تعيين قوائد حاكم به منظور نيل بشر به سعادت و هدايت حقيقی اومبادرت ورزيده است. در اين ميان، احتياجات و نيازمندی های روح، با دامنه ای بسيار وسيع تر مجال هرگونه چاره انديشی‌های بشری را بر افراد بشری مسدود ساخته است. شب قدر از جمله موارد مهمی است كه در اين زمينه می توان به آن اشاره داشت.

شب‌قدر، زمانی است كه مقدرات يك سال انسان‌ها، روزی‌ها، عمرها و امور ديگر در آن مشخص می‌شود، شب‌قدر فصلی است برای عروج، فرصتی است مغتنم برای رهايی از قيد زمان و دريچه‌ای‌ است برای پيمايش يك شبه‌ی راههای صدساله.

گزارش‌ از زهرا ترحمی