گروه ادب: دهمين نشست سرای اهل قلم بيست و يكمين نمايشگاه بين‌المللی كتاب تهران با عنوان «سبك‌شناسی نهج‌البلاغه» روز گذشته چهاردهم ارديبهشت با سخنرانی محمد خاقانی برگزار شد.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) طبق برنامه قبلی قرار بود منصور پهلوان و جليل تجليل نيز در اين جلسه سخنرانی كنند، اما از حضور ايشان در جلسه خبری نبود و محمد خاقانی سخنران اصلی اين جلسه بود.

خاقانی، دانشيار گروه زبان و ادبيات فارسی دانشگاه اصفهان در اين نشست گفت: در جامعه جاهلی تعداد انگشت‌شماری سواد خواندن و نوشتن داشتند و در آن دوره واژه «قرأ» به معنای خواندن نبود، بلكه معنای «جمع‌كردن» داشت و اگر به كتاب‌های آن دوره مراجعه كنيم می‌بينيم كه نوشته شده «قرأت الماء الحوض» يعنی آب را در حوض جمع كردم.

وی افزود: بعدها با آمدن قرآن و پيداشدن انقلاب فرهنگی قرآن در واژه‌های عرب معناهای جديدی حضور پيدا كرد؛ در عين حال كه متعهد بود به لسان عربی مبين سخن بگويد اما معانی واژه‌ها را متحول كرد. كاری كه در ادبيات خود ما نيز حافظ و سعدی آن را انجام دادند و در واژه‌ی «می» كه به معنای مشروب بود؛ معانی عالی تزريق كردند؛ اين كار در معانی واژه‌های عرب از قبيل ايمان، فسق و غيب نيز انجام شد.

خاقانی در ادامه تصريح كرد: در بين كتاب‌های آسمانی تنها يك كتاب قرآن نام گرفت برای اين كه آمده بود كه تمام هستی را در يك حقيقت واحد جمع كند.

او در ادامه بحث خود به سبك‌شناسی نهج‌البلاغه پرداخت و تصريح كرد: رساله دكتری من درباره بررسی نكات بلاغی نهج‌البلاغه بود كه در سال 71 به دفاع از آن پرداختم و بعدها با عنوان جلوه‌های بلاغی نهج‌البلاغه در سه بخش بلاغت، بيان و بديع به نكات بلاغی و زيبايی‌های كلام حضرت علی(ع) با توجه و با حمايت بنياد نهج‌البلاغه منتشرشد.

وی در ادامه سخنان خود گفت: در اين كتاب حدود 107 صنعت بيانی و 77 صنعت بديع استخراج شده از نهج‌البلاغه حضرت علی(ع)، بررسی شد كه اساس كتاب بر‌مبنای بلاغت سنتی بود به اين صورت كه ابتدا وجوه مختلف بيان و تعريف می‌شد و سپس چند تمثيل با توجه به تعاريف ارائه می‌شد.

وی با انتقاد از شيوه سنتی كتاب‌های بلاغت و بيان تصريح كرد: شيوه بيان كتاب‌های بلاغت و بيان قرآن، نهج‌البلاغه و حتی كتاب‌های فارسی هرچند ارزشمند است اما آسيب‌هايی هم دارد؛ به طوری كه اگر نگاهی به كتاب‌های بلاغت بيندازيم می‌بينيم كه اين كتاب‌ها سرشار از مثال‌هايی از ديوان مختلف شاعران عرب در دوران انحطاط عباسی است كه دستمايه قرار گرفته و معمولا كليت اثر به فراموشی سپرده شده است.

وی حفظ انسجام متن را در تأليف كتب بلاغت بسيار بااهميت دانست و افزود: در نظر گرفتن كليت و حفظ انسجام اثر در تأليف كتاب‌های بلاغت و بيان بسيار مهم و حياتی است و در حال حاضر با همكاری دانشگاه اصفهان متن نهج‌البلاغه حضرت علی(ع) با حفظ انسجام اثر و با دقت در حال بررسی است كه اين كار نويی در اين عرصه است و به گمانم تاكنون در هيچ جای ديگر انجام نشده است.

دانشيار زبان و ادبيات عربی دانشگاه اصفهان در ادامه افزود: زمانی كه صرف و نحو در عربی تمام می‌شود، بلاغت شروع می‌شود. در واقع ما اگر بخواهيم در فضای سخن به پرواز درآييم بايد بلاغت اثر را با حفظ انسجام ملی متن در نظر بگيريم، ما بدون در نظر گرفتن بلاغت اثر و تنها با اكتفا به علم صرف كه لايه متنوعی ندارد، قادر به مشخص كردن زيبايی يك اثر نيستيم.

وی عنوان كرد: در بلاغت اثری همچون نهج‌البلاغه ما با حقيقت سروكار داريم، در واقع اين علم با منابع مختلف سروكار دارد. بنابراين دانستن بلاغت برای درك قرآن و نهج‌البلاغه بسيار مهم‌تر از صرف و نحو است و اين بلاغت است كه ما را در فضای اديبانه سخن به پرواز در می‌آورد.

اين پژوهشگر يادآوری كرد: به طور كلی تمدن اسلامی با تو در تو شدن مباحث بلاغی به صورت ناخودآگاه به رويكردی تعزيه‌گرايانه روی آورد و اين مسئله مشكلی برای علم بلاغت عربی و فارسی شد؛ آنچنان كه اگر نگاهی گذرا به اين مسئله بيندازيم، می‌بينيم هيچ كتابی در اين زمينه انسجام متن را حفظ نكرده است. ما وقتی يك نيت را از كليت آن بيرون می‌كشيم، سبب نابودی آن می‌شويم.

دكتر خاقانی به اين نكته اشاره كرد كه ما می‌توانيم به جای علم بلاغت سنتی، متن اثری چون نهج‌البلاغه را با سبك‌شناسی بررسی كنيم. در سبك‌شناسی يك اثر با در نظر گرفتن معيارهای علمی می‌توان مشخص كرد كه يك اثر متعلق به چه دوره‌ای و حتی چه كسی است و كاری كه با همكاری عده ای از پژوهشگران دانشگاه اصفهان در حال انجام آن هستيم، همين مسئله است. در واقع ما كل نهج‌البلاغه حضرت اميرالمومنين را با معيارهای سبك‌شناسی مدرن بررسی كنيم.

وی محاسن اين كار را بسيار ارزشمند خواند و عنوان كرد: برخی از علمای اهل سنت معتقدند كه سيدرضی كه به جمع‌آوری نهج‌البلاغه پرداخته است، برخی از خطبه‌ها را به نام حضرت امير(ع) گفته است و در واقع اين خطبه از حضرت علی نيست. با آنكه تاكنون علمای شيعه مستندات بسياری در اين زمينه ارائه كرده‌اند و كارهای بسياری صورت گرفته‌است؛ اما همه اين كارها، كارهای بدون متنی بوده و اكنون وقت آن است كه شيوه جديدی به‌كار برده شود.

دكتر خاقانی در پايان تصريح كرد: اكنون ما قصد داريم در حوزه درون‌متنی و با دلايل مستند مشخص كنيم كه آيا اين متن از سخنان گوهربار حضرت علی(ع) است كه در قرن اول هجری بيان شده يا اينكه شريف رضی آنها از منابع ديگری اتخاذ كرده است. اين كار جدا از تمام فوايد آن سبب توجه بيشتری به نهج‌البلاغه می شود.