گروه هنر: از آنجا كه حياط در معماری قديم مسلمانان مفهومی متعالی بوده، تبديل قطعه‌زمين‌های مستطيل‌شكل به مربع‌شكل، گامی برای رسيدن به شهر اسلامی خواهد بود چرا كه اگر زمين مربع باشد می‌توان حياط مركزی برای آن در نظر گرفته و اطراف حياط ديگر قسمت‌های ساختمان را تعبيه كرد.

«حميد برومند‌صالح» معمار و شهرساز

«حميد برومند‌صالح» معمار و شهرساز در گفت‌وگو با خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) با تاييد مطلب فوق گفت: اصطلاح «معماری اسلامی» غلط مصطلح است و بهتر است گفته شود معماری مسلمين.

وی افزود: وجه تمايز معماری مسلمين با ديگر معماری‌ها اعتقادات دينی و مذهبی است كه موجب می‌شود معماری و يا ساخته‌های دست متدينين رنگ و بوی آن دين را به خود بگيرد. مثلاً بودايی‌ها اعتقاد دارند مجسمه بودا را ساخته و به آن كرنش كنند در حالی كه در بين مسلمانان مجسمه‌سازی حرمت دارد حتی بر روی هنرهايی چون نقاشی و نگارگری هم فقها مناقشه كرده‌اند و بر اين نظرند كه اگر قرار است تصويری كشيده شود بايد به صورت كامل تصوير نشود. اين امر وجه تمايز هنر مسلمين از ديگر هنرهاست.

برومند ادامه داد: چون ما مسلمانان اعتقاداتمان درونی است بدين معنی كه از درون بايد انسان پاكيزه باشد بنابراين در معماری مساجد، معماران به درون مسجد بيشتر از بيرون می‌پردازند و ساخت بيرونی مسجد از طريق گنبد و مناره به عنوان نشانه و عامل جذب‌كننده مسلمين يا به عنوان عامل هويت‌بخش شناخته می‌شود. بنابراين عامل درون‌گرابودن بر معماری مسلمين و مساجد بسيار تاثيرگذار است. معابد بوداييان، مسيحيان و هندوها از نظر ساخت بيرونی بسيار پرداخته می‌شود. ولی از آنجا كه تفكر اسلامی ماهيتاً درونی است بنابراين در معماری، نقاشی و ديگر هنرها بسيار موثر است.

رسيدن به اصولی مشترك در معماری مسلمانان با تكيه بر عامل فرهنگی

وی كه در سال 69 رتبه ممتاز در اولين آزمون دكترای معماری و اعزام به خارج را كسب كرده، درباره رسيدن به اصولی مشترك در معماری مسلمانان با تكيه بر عامل فرهنگی گفت: امكان اين‌كه در عرصه معماری مسلمين به اصولی مشترك برسيم وجود دارد. به‌طور مثال مسجدی در كوير ساخته می‌شود و همان مسجد در ناحيه‌ای سردسير نيز ساخته می‌شود. از لحاظ محتوای درونی هر دو يك شكل هستند و جوابگوی يك نياز هستند.

اين استاد دانشگاه ادامه داد: با در نظر گرفتن اين اصول مشترك كه مبتنی بر فرهنگ هستند، اقليم نقش متمايزكننده اين معماری در مناطق مختلف است. اقليم گرم ايجاب می‌كند بعضی بنای مساجد به‌گونه‌ای ساخته شود كه از نور آفتاب و بادهای مزاحم جلوگيری كنند. مثلاً در بدنه مسجد فضاهای پر و خالی ايجاد می‌كنند كه بدنه‌ها سايه‌دار باشد يعنی بدنه مسجد چيزی كه آن را نماد مسجد می‌دانيم يك ديوار خشك و خالی نباشد كه وقتی آفتاب بازتابش روی آن می‌افتد چشم را آزار دهد.

عضو كميسيون برنامه آموزشی كارشناسی ارشد در دانشكده معماری دانشگاه شهيد بهشتی بيان كرد: در معماری مساجد مناطق گرمسيری، تمام ايوان‌ها و رواق‌ها در بدنه‌ها ايجاد می‌شود كه احساس خنكی و دلپذيربودن را القا كرده و چشم را جذب خود كند. اين‌ها چيزهايی است كه اقليم موجب می‌شود. بنابراين نمی‌توان گفت بنا بر عامل اقليم می‌توانيم اصول مشتركی در معماری پی‌ريزی كنيم ولی اعتقادات مسلمين در اصول مشترك است. چون اعتقادات تاحدودی ثبوت دارد در همه جا از جمله معماری مساجد، می‌تواند پياده شود.

طراح فاز يك فرودگاه بين‌المللی رفسنجان عواملی را كه در تمامی معماری‌های كشورهای مسلمان اجرا می‌شود را چنين برشمرد: در معماری مسجد جهت قبله محور اصلی است. جهت ورود و تشرف سلسله مراتبی را می‌طلبد بدين‌صورت كه ابتدا عبور از ايوان ورودی و دعوتخانه است كه انسان را از دهليزهايی عبور می‌دهند تا آمادگی تشرف به مسجد و انجام عبادت را در او ايجاد كنند و سپس از آنجا وارد صحن و حياط می‌شوند و بعد از ايوان گذر می‌كنند تا به شبستان برسند. اين قسمت‌ها در هر مسجدی مشترك است. همچنين وجود آب در حياط، جهت قبله، ايجاد نشانه برای مسجد از جمله مناره و مأذنه و گنبد و اين‌ها با يك اختلاف كمی مشترك تمامی مساجد در تمامی نقاط جهان هستند.

افتتاح مسجد جامع امام صادق(ع)

ويژگی‌های شهرسازی و معماری شهر اسلامی

طراح و ناظر مسجد جامع امام صادق(ع) ميدان فلسطين تهران درباره ويژگی‌های شهرسازی و معماری شهر اسلامی گفت: قبل از اين كه شهر اسلامی را تعريف كنيم بايد محملی ايجاد كنيم كه مسلمانان را جذب كند. چون شهر اسلامی از زادبوم مسلم تشكيل شده است. شهری اسلامی است كه آدم‌های آن اعتقادات مسلمانان را داشته باشند و به آن اعتقادات عمل كنند. صرف بودن در جغرافيای مسلمين فايده‌ای ندارد.

برومند ادامه داد: شهر اسلامی، شهری است كه آدم‌های آن مسلمان باشند، مسلمان به معنای واقعی كلمه و با داشتن تمام آيتم‌های يك مسلمان. وقتی كه هسته اوليه اين شهر كه عبارتست از گردآمدن يكسری مسلمان ميسر شد، آنان خود می‌دانند بايد چه كار كنند. اولين و آخرين قدم اين است كه يكسری مسلمان با ايده‌های اعتقادی گردآيند و بعد بر اساس آموزه‌های اسلام شهر خود را طراحی می‌كنند. مثلاً در فرهنگ اسلامی، خانه‌ها نبايد به يكديگر اشراف داشته باشد ولی در تهران امروز بيشتر آپارتمان‌ها به يكديگر اشراف دارند و اين شهر، شهری اسلامی نيست. مسلمان نبايد در زندگی روزمره دچار چالش و افسردگی كه حاصل مضيقه و مشكل است، شوند.

وی افزود: در روسيه يكسری انبوه‌سازی‌هايی كه كردند و در اين انبوه‌سازی‌ها جهت آپارتمان را طوری تنظيم كردند كه هيچ آپارتمانی به آپارتمان ديگر اشراف ندارد. اين اصلی است كه ما مسلمانان بيشتر به آن اعتقاد داريم. شايد در آن شهر مسلمانان اندكی باشند اما كاری كردند كه مورد رضايت يك مسلمان است. من خيلی دوست داشتم اين مجتمع را می‌ديدم.

رابطه رفت و برگشتی فرهنگ و فیزیک شهر

طراح و ناظر مسجد حضرت مريم (شهر پرت استراليا – در حال ساخت) اضافه كرد: نمی‌توانيم فقط يك طرف قضيه را ببينيم. فرهنگ و فيزيك شهر رابطه رفت و برگشتی دارند. بايد فيزيك مبتنی بر اعتقادات باشد و بعد اعتقادات بر فيزيك مبتنی می‌شود. گاهی‌اوقات ممكن است خانه‌ای بسازيد كه مجلل هم باشد ولی فيزيكش مناسب فردی كه در آن زندگی می‌كند، نباشد. همان‌طور كه اعتقادات بر عملكرد معماری تاثيرگذار است، معماری نيز بر اعتقادات تاثير دارد.

وی افزود: در شهرهای امروز آدم‌ها عصبی و دائما دچار مشكل هستند. اين امر بر اعتقادات آنان اثر دارد. به طور مثال در شهر تهران مشكلات و مسايل پيچيده‌ای وجود دارد كه نتيجه تاثير فيزيك شهر بر رفتار افراد است. بعضی شهرها هستند كه طوری طراحی شده‌اند كه مردمان آن مردمانی آرام و سليم‌النفس و مهربان نسبت به يكديگر هستند. به‌طور مثال، شهر يزد چنين است.

برومند نقش معمار را در ايجاد شهری انسانی و اسلامی چنين عنوان كرد: معماران همان‌قدر در تعاملات مسلمانان مسئولند كه يك روحانی. يك معمار و شهرساز اگر بخواهد جايی را طراحی كند حتماً بايد خودش مسلمان واقعی باشد. ذات نايافته از هستی‌بخش/ كی‌تواند كه بود هستی‌بخش.
برای ديدن وب‌سايت شخصی برومند اينجا كليك كنيد

وی در پاسخ به خبرنگار ما درباره ارزيابی طرح‌های توسعه شهری توسط دولت و به مسابقه‌گذاشتن طراحی اين شهرها گفت: اين‌گونه مسال را هر كسی از ديدگاه خودش بررسی می‌كند. ما درباره شهری مثل تهران و ديگر كلان‌شهرها دچار يك وازدگی از سبك‌های غربی و مدرنيسم شديم. زمانی كه شهر را تقسيم كردند و محله محله طراحی كردند رابطه 60% از كجا آمد؟ از اينجا آمد كه شهرسازی مدرن به اين نتيجه رسيد كه اگر 60% از زمين ساخته شده و 40% رها شود اين 40% می‌تواند روی هم جمع شود و يك فضای سبز و همگانی ايجاد شود كه همه بتوانند از آن استفاده كنند، بنابراين افزودن بر ارتفاع ساختمان بلامانع است.

برومند ادامه داد: اين‌ها اصولی است كه در برهه‌ای از زمان به ما تحميل شد چون مملكت يك صاحب مقتدری نداشت و هر كسی از راهی چيزی به معماری می‌افزود و قانون و تبصره‌ای می‌گذاشت و حاصل آن ای نشده كه كار اكنون به جايی رسيده كه ديگر نمی‌شود كاری كرد. تهران اگر بخواهد شهر سالم و شهر مسلمانان شود، خيلی بايد تغيير و تحول در آن صورت گيرد به‌صورتی كه بسياری از خانه‌ها خراب ششده و قطعاتی كه مستطيل‌شكل هستند خراب شده و تبديل به قطعات مربع شوند.

تبدیل زمین‌های مستطیل‌شکل به مربع‌شکل، گامی برای رسیدن به فیزیک شهر اسلامی

وی در پاسخ به خبرنگار ايكنا درباره علت مزيت زمين مربع‌شكل بر مستطيل‌شكل گفت: اگر قطعه زمين مربع باشد می‌توان به آن حياط مركزی داد ولی زمين مستطيل اين‌طور نيست. در معماری قديم ما مسلمانان حياط اصل است. معمار ابتدا محدوده حياط را مشخص می‌كرد و سپس اطراف آن ديگر قسمت‌ها از جمله اتاق‌های خواب، آشپزخانه و ... را ساخته و ساماندهی می‌كرد درست برعكس معماری مدرن كه اول ساختمان را می‌سازند و بعد هرچه باقی ماند به حياط اختصاص می‌دهند.

اين معمار كه علاوه بر دانش معماری و شهرسازی، به دانش حوزوی و علوم دينی نيز پرداخته، نقش حياط در معماری مسلمانان را چنين عنوان كرد: حياط در معماری ما مفهوم بسيار متعالی دارد. اگر خانه‌های ميراثی قديمی شهرهايی چون كاشان، اصفهان، يزد، تبريز و حتی تهران را ببينيد، مشاهده می‌كنيد كه تمام زندگی در حياط انجام می‌گيرد نه داخل ساختمان.

بازديد از مسجد جامع امام صادق(ع) با حضور برومند

وی تصريح كرد: مورد ديگر ورود اتومبيل به زندگی امروز است كه در ساخت واحدهای شهری تاثير گذاشته. ورود اتومبيل تبديل به محملی تنش‌زا در فضای شهری شد. در شهرهای قديم كوچه‌های 2 و 3 متری داشتيم كه رفتار نرمی كه مبتنی بر اصول انسانی بود، در اين فضاها صورت می‌گرفت ولی امروز خيابان‌های 40-30 متری كه روزانه تعداد بی‌شماری غول(اتومبيل) از آن‌ها عبور كرده و هوا را آلوده می‌كند، داريم. شهرسازی اسلامی مجموعه‌ای از هزاران عامل است و نمی‌توان روی يكی دو عامل تكيه كرد.

نقش متخصصان رشته‌های مختلف در ارايه و تدوين شاخص‌ها و معيارهای معماری و شهرسازی

نويسنده مقالات در مجلات تخصصی و معماری آبادی، نماد و مسجد درباره نقش متخصصان رشته‌های مختلف در ارايه و تدوين شاخص‌ها و معيارهای معماری و شهرسازی بر اساس آموزه‌های دينی و فرهنگ ايرانی گفت: غير از اين نمی‌تواند باشد. وقتی كه ساختمان عمومی مثل كتابخانه را می‌خواهيم طراحی كنيم نيازمند عالم دينی، جامعه‌شناس، روان‌شناس، آمارگر، معمار و... هستيم. اين فكر غلط است كه ساخت يك مجتمع را تنها به معمار و مهندس ساختمان بسپاريم.

وی خاطرنشان كرد: رشته معماری به‌گونه‌ای است كه معجونی است از بسياری رشته‌ها چون موضوعش ايجاد فضای زيستی برای انسان است. ماهيت رشته كاری‌ معماران طوری است كه بايد از هر علمی اطلاعات كلی داشته باشند. معماران تقريباً بايد از فلسفه، اخلاق، علم‌الاجتماع، روان‌شناسی و بعضی از شاخه‌های هنر در حد كفايت، سردربياروند. بنابراين معماران در اين تعريف نقش مهمی را ايفا می‌كنند بدين طريق كه حلقه واسط بين بسياری از رشته‌ها هستند.

موسس و مدير عامل سابق گروه مشاورين مصلای بزرگ امام خمينی (تهران) تاكيد كرد: مدير پروژه، معمار است و بايد از ابتدا تا انتها كه افتتاح ساختمان است، حضور داشته باشد. در هر حكومتی در كنار فيلسوفان، معماران قرار دارند. مثل شيخ بهايی كه هم فيلسوف بود و هم معمار. معماری زمانی شروع می‌شود كه عمر معمار تمام شده يعنی زمانی شروع می‌شود كه يك معمار خبره در آخر عمرش به آن می‌رسد مخصوصاً ساختمان‌هايی كه جنبه هويتی دارند ولی متاسفانه ما هميشه برعكس عمل می‌كنيم.

برومند در پايان گفت‌وگوی خود به چالش كشيدن همه چيز در عرصه معماری را پيشنهادی برای تسهيل مشكلات در عرصه معماری دانست و بيان كرد: كارهای علمی و فرهنگی نظير كاری كه اكنون ايكنا درباره معماری مسلمانان انجام می‌دهد، اقدام موثری است و در نهايت خلاصه‌بندی و جمع‌بندی اين مصاحبه‌ها گام‌های ابتدايی در راه تئوريزه‌كردن معماری مسلمانان است و تا هنگامی كه معماری مسلمانان را تئوريزه نكنيم، نمی‌توانيم به صورت جدی وارد معماری شويم و البته لازمه اين كار، اين است كه معماران ما به حد كفايت از علومی چون فلسفه، كلام، تفسير، جامعه‌شناسی، هنر بهره برده باشند.