گروه انديشه: مدرس حوزه علميه مشهد درباره دغدغه اصلی آيت‌الله معرفت در رابطه با علوم قرآنی گفت: كم‌توجهی شيعيان به علوم قرآنی و نبود آثاری درخور توجه در اين زمينه عاملی شد كه آيت‌الله معرفت پا در اين عرصه گذارد.

حجت‌الاسلام و المسلمين «ابراهيم يعقوبيان»، مدرس حوزه علميه مشهد، در گفت‌وگو با سرويس انديشه خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، ضمن بيان اين مطلب درباره كتاب «شبهات و ردود» آيت‌الله معرفت گفت: كتاب شبهات و ردود تقريبا از آخرين آثار آيت‌الله معرفت است، وی مباحث علوم قرآنی را به تفصيل در مجلدات ديگر التمهيد مطرح كرد، لكن آن چيزی كه ذهن استاد معرفت را فرا گرفته بود، اين است كه التمهيد مقدمه كارهای تفسيری او بود.

وی افزود: در واقع نظر آيت‌الله معرفت اين بود كه تفسير بنويسد، اما وقتی كه می‌خواست وارد مباحث تفسيری شود، متوجه شد كه مقدماتی برای اين كار لازم است. همچنين لازم بود كه بحث شود كه جايگاه علوم قرآنی كجاست؟ معمولا بعضی از مفسران مباحث علوم قرآنی را در مقدمه تفسيرشان می‌آورند، آيت‌الله معرفت وقتی ديد كه شيعيان در حوزه علوم قرآنی خيلی توجه شايسته و لازم را شايد نداشته و آثار درخوری را به رشته تحرير در نياوردند، به تفصيل وارد مباحث علوم قرآنی شد.

اين محقق و مدرس حوزه و دانشگاه در ادامه سخنانش اظهار كرد: آيت‌الله معرفت به جای اين‌كه تفسير بنويسد، بيشتر علوم قرآنی نوشت و اين مباحث را مطرح كرد، حقيقتا در اواخر عمر خود فرصت پيدا كرد كه به حوزه تفسير برگردد، لكن مباحث مربوط به علوم قرآن را كه در حقيقت مقدمه تفسيرش بود و به صورت گسترده و فراگير مطرح كرد، مناسب ديد كه به صورت تكمله التمهيد، شبهات را مطرح كند تا اگر فرصتی بود به تفسير بپردازد.

وی تصريح كرد: اين عوامل باعث شد كه آيت‌الله معرفت در اين كتاب فقط به سؤالات و شبهات پرداخت و به اشكالاتی كه در حوزه قرآن كريم مطرح بود، كه اگر لااقل به تفسير كليه سوره‌ها نپرداخت تا هر يك از اين‌ها را در جای خودش مطرح كند، لااقل به اين شبهات بپردازد؛ لذا شبهات و ردود به عنوان جلد 7 يا تكمله و متمم كتاب التمهيد نگاشته شد.

يعقوبيان پرداختن آيت‌الله معرفت به اين مباحث را مخالف كارهای رايج در ميان علما دانست و گفت: پرداختن به قضيه و مسئله شبهات و ردود، در واقع شايد به نوعی به عنوان تكمله و متمم كتاب التمهيد بوده كه معمولا وقتی كتاب‌های علوم قرآن را نگاه می‌كنيد، می‌بينيد كه مباحث مربوط به شبهات مطرح است؛ مثلا الاتقان سيوطی را ببينيد، بابی درباره مبحث تناقض دارد، كتاب البرهان زركشی را ببينيد، به همين شكل است.

وی افزود: چون در كتاب‌های علوم قرآن مبحث شبهات قرآنی هم مطرح است، آيت‌الله معرفت هم به اين موضوع پرداخته است، البته خودش می‌گويد كه می‌خواستم اين را به عنوان جلد هفتم التمهيد بياورم، كه در واقع با اين كار ادامه علوم قرآنی مطرح می‌شد، لكن صلاح ديد كه بعدا اين را تحت عنوان شبهات و ردود به صورت مجزا منتشر كند؛ بنابراين ورود به متشابهات و متناقضات و شبهات عامه قرآن كريم در واقع به نوعی تكمله مباحث علوم قرآنی است، لكن برای اين‌كه اين كتاب به صورت جداگانه در دسترس همه باشد و به شبهات روز هم پاسخ بدهد و مردم بتوانند سريع‌تر به مباحث اين ‌چنين دست پيدا كنند، اين كتاب را تحت عنوان شبهات و ردود جداگانه مطرح كرد، اما اين كتاب به صورت تكمله التمهيد و تتمه مباحث علوم قرآنی است.

وی در ادامه سخنانش در پاسخ به اين سؤال كه آيت‌الله معرفت در كربلا هم با جوانان جلساتی داشت و در همان جا به انتشار ماهنامه‌های دينی می‌پرداخت، هدف و دغدغه وی از اين كار چه بود؟ تشريح كرد: طبيعتا دغدغه دين و جوان داشتن مختص به آيت‌الله معرفت نيست، علمای ما به طور عموم اين‌گونه بودند. علامه بلاغی از همين گونه رفتارها داشته است. بسياری از علما تلاششان اين بود كه به شبهات پاسخ دهند، استاد معرفت هم از اين قاعده مستثنی نبود، لكن نكته‌ای در اين‌باره مطرح كردم و آن اين بود كه آيت‌الله معرفت از همان ابتدا با حوزه علوم قرآنی آشنا شد و ملاحظه كرد كه در اين حوزه كاستی‌هايی هست، فقط وارد اين مباحث شد.

نويسنده كتاب «مدرسه نامرئی» در ادامه سخنانش تصريح كرد: آيت‌الله معرفت خواست كه تفسير قرآن بنويسد و كار قرآنی انجام دهد، لكن در مقدمه مباحث علوم قرآنی تلاش كرد كه جای خالی در حوزه‌های شيعه را پر كند؛ يعنی مباحث علوم قرآنی را گسترده‌تر و به صورت جداگانه مطرح كند. ضمن اين‌كه با نوشتن علوم قرآن و حديث (التمهيد) كسی معتقد نيست كه آيت‌الله معرفت دغدغه پاسخگويی به شبهات جوانان را داشته است، علوم قرآن مقدمه و وسيله‌ای است در دست مفسر برای ورود به حوزه تفسير قرآن كريم.

اين مدرس و محقق اظهار كرد: مستحضر هستيد كه يك مفسر در درجه اول بايد موضع خود را در حوزه مباحث گسترده علوم قرآنی روشن كند و بعد وارد تفسير شود. نوشتن كتاب‌های علوم قرآنی آيت‌الله معرفت با اين رويكرد بوده، اگر به شبهات قرآنی پرداخت، شبهات قرآنی زيرمجموعه مباحث علوم قرآن كريم است، همچنان كه تفسير هم از مباحث علوم قرآن كريم است، اگر آيت‌الله معرفت به بحث شبهات و ردود پرداخت، اين مطلب را تأييد می‌كنم كه اين كتاب را جداگانه تحت عنوان شبهات و ردود مطرح كرد برای اين‌كه با اين گستردگی در هيچ كتاب علوم قرآنی شبهات و ردود جداگانه بحث نشده است.

وی پرداختن به شبهات را از دغدغه‌های آيت‌الله معرفت دانست و گفت: اين‌كه آيت‌الله معرفت به صورت كامل و فراگير مباحث را مطرح كرده به خاطر دغدغه‌اش بود، به خاطر اين‌كه در اين سال‌ها در حوزه علوم قرآن مباحث مختلف رونق پيدا كرده بود، البته بخشی از اين كتاب مربوط به مستشرقان و شبهات گذشته است. آيت‌الله معرفت می‌خواست همه مباحث مستشرقان را از يك‌سو و شبهات امروزی را هم از سوی ديگر جمع كند و پاسخ دهد، لكن اين مطلب را مستحضر هستيد كه اين فراتر از مباحث علوم قرآنی شد؛ يعنی در اين حوزه هيچ كس به اين اندازه به شبهات نمی‌پردازد و اين موارد را به مباحث تفسيری ارجاع می‌دهند.

مدرس مكتب جامعةالرضوية در ادامه سخنانش اظهار كرد: آيت‌الله معرفت به خاطر شبهاتی كه در اين سال‌ها مطرح شده بود، تلاش كرد تا اين كتاب را مبسوط‌تر بنويسد تا پاسخگوی نيازهای امروزين باشد؛ لذا اگر بگوييم كه آيت‌الله معرفت در همان ابتدا از دوران اقامت در كربلا با رويكرد پاسخگويی به شبهات و برطرف كردن نياز مسلمانان خواست شبهات و ردود را بنويسد، اين خيلی سخن كامل، تام و تمام نيست.

وی افزود: معمولا مفسران در بخش تفسير به اين موضوعات می‌پردازند، آيت‌الله معرفت هم خواست به شكلی كتاب قرآنی تكمله التمهيد داشته باشد و هم به يك شكلی دغدغه امروزی‌ها را برطرف كند. آيت‌الله معرفت در حوزه علوم قرآن بسيار زحمت كشيد و تلاش بسيار مهم، پيگير، گسترده و ژرفی در اين موضوع داشت و در حوزه علوم قرآن جديت داشت و التمهيد را در هفت جلد نوشت كه در سابق چنين چيزی نبوده است.

اين محقق و مدرس علوم اسلامی اظهار كرد: آيت‌الله معرفت كتاب صيانة‌القرآن من التحريف را به صورت جداگانه در پاسخ به شبهات تحريف قرآن نوشت و كتاب علوم قرآنی‌اش كه در واقع تلخيص‌گونه‌ای است از كتاب التمهيد به زبان فارسی كه برای فارسی‌زبان‌ها نوشت. مباحث ديگری را هم در علوم قرآن زحمت كشيد و نوشت، عنايت كنيد كه آيت‌الله معرفت پايه‌گذار مباحث علوم قرآن در حوزه شيعه نيست، علمای ما در طول تاريخ و مفسران در مقدمه كتاب‌های تفسيری بحث‌های علوم قرآنی داشتند.

وی خاطرنشان كرد: تقريبا در 200 سال اخير علامه بلاغی در «آلاء الرحمن» مباحث علوم قرآنی را مطرح كرده، همچنين در طول تاريخ مفسران بحث‌های قرآنی داشتند، حتی در مباحث فقهی هم اشاره‌ای به علوم قرآنی داشتند.

يعقوبيان در پايان گفت: آن چيزی كه مهم است اين‌كه در زمان و روزگار ما، آيت‌الله معرفت به نوعی گسترده و ژرف به حوزه علوم قرآنی پرداخت، با اين‌كه وی مجتهد نجف‌ ديده بود، اما عمرش را صرف مباحث علوم قرآن كرد؛ لذا تلاشش مشكور و قدردان زحماتش هستيم، نوآوری‌ها هم در بعضی از مباحث علوم قرآن داشت؛ مثل حوزه بطن و تأويل قرآن، اما بحث اين است كه اگر بگوييم فقط آيت‌الله معرفت در حوزه شيعه به اين كار پرداخت، اين‌گونه نيست، علمای مختلف در طول تاريخ به اين مباحث توجه داشتند، چه بسا بسياری از كتاب‌ها به دست ما نرسيده باشد.