گروه انديشه: حجت‌الاسلام رضايی اصفهانی، نسخ تمهيدی و تدريجی را شاهكار آيت‌الله معرفت در رد شبهات دانست و گفت: مقصود وی از نسخ تمهيدی اين بود كه قرآن برای نسخ سنت‏های غلط در جامعه، جهت‏گيری كلی را در درون آيات و روايات طراحی كرد تا اين سنت‏ها به تدريج منسوخ شود.

حجت‏الاسلام و المسلمين «محمدعلی رضائی اصفهانی»

حجت‏الاسلام و المسلمين «محمدعلی رضائی اصفهانی»، از شاگردان آيت‌الله معرفت و عضو هيئت علمی جامعة المصطفی(ص) العالمية، در گفت‌وگو با خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، در تبيين شيوه تحقيق آيت‏الله معرفت تصريح كرد: وی موضوع تحقيق را كاملا عالمانه، مؤدبانه و نقادانه بررسی می‏كرد و اين سه خصوصيت در تمامی كتاب‏های وی هست، عالمانه بود؛ زيرا مطلب را تا در منبع اصلی نمی‏ديد، نقل نمی‏كرد، خودش می‏گفت كه گاهی اوقات برای نوشتن يك صفحه، گير می‏كنم و يك هفته برای آن فكر می‏كنم.

وی افزود: ثانيا ايشان مؤدبانه می‏نوشت و به كسی توهين نمی‏كرد. اگر «ذهبی» را نقد كرده بود، در هيچ جا به وی توهين نمی‏كرد. ثالثا كارش نقادانه بود و نظرات ديگران را به ديده نقد نگاه می‏كرد. نسبت به مشهورات آنان خيلی اعتماد نداشت و می‏گفت بايد از استدلال و دلايل آنان پرسيد. اگر دليل داشت و دليلش قابل نقد بود، آن را نقد می‏كرد. آيت‏الله معرفت اين شيوه را به ديگران هم می‏آموخت.

اين شاگرد آيت‌الله معرفت با بيان اين‏كه رويكرد آيت‏الله معرفت در بسياری از تأليفاتش تطبيقی و بين مذاهبی بود، تصريح كرد: وی حتی مطالبی را از تورات و انجيل نقل می‏كرد و مقايسه می‏كرد و توضيح می‏داد. تاريخ را خوب بررسی می‏كرد. وی با مراجعه به كتاب‏های شيعی و سنی، بحث را به صورت تطبيقی بررسی می‏كرد. معمولا در كتاب‏های ايشان يك آدرس به شيعه و يك آدرس به اهل تسنن داده شده است، اين‏طور نبود كه يك طرفه وارد شود و بحث كند.

وی با اشاره به نوآوری‏های آيت‏الله معرفت در زمينه‏های فقهی، تفسيری و علوم قرآنی، بيان كرد: آيت‏الله معرفت در مباحث علوم قرآنی چند نظريه مهم داشت؛ يكی نظريه نسخ مشروط يا تمهيدی بود كه من در مقاله مجموعه كنگره ايشان چاپ كردم و دومين نظريه ايشان بطن قرآن بود.

مدير گروه مطالعات قرآنی دانشگاه مجازی المصطفی(ص) با بيان اين‏كه آيت‏الله معرفت به نسخ تمهيدی معتقد بود، اظهار كرد: علمای پيشين سه قسم نسخ داشتند؛ نسخ تلاوت و حكم، نسخ حكم بدون تلاوت و نسخ تلاوت بدون حكم. آيت‏الله معرفت نسخ حكم بدون تلاوت را می‏پذيرفتند؛ به عنوان نمونه بحث قبله، هرچند در خود اين مباحث جای بحث بود. ليكن ايشان اصطلاح جديدی را در بحث نسخ پايه‏گذاری كرد.

وی خاطرنشان كرد: آيت‏الله معرفت در دو جای كتاب «شبهات و ردود» بحث زنان و برده‏داری را مطرح كرد كه از آن گاهی به نسخ مشروط، گاهی به نسخ تمهيدی و گاهی به نسخ تدريجی نام برد. مقصود وی از نسخ تمهيدی همان اصطلاح قدما نبود؛ وی می‏گفت ما گاهی اوقات در جامعه سنت‏های غلطی داريم، قرآن آمده است كه اين سنت‏های غلط را ازاله و نسخ كند، اما اين كار را به صورت تدريجی و مرحله به مرحله انجام داده است.

حجت‌الاسلام رضائی اصفهانی با اشاره به پديده برده‏داری در زمان رسول اكرم(ص)، تصريح كرد: آيت‏الله معرفت می‏گويد اكنون در جامعه اسلامی برده‏داری وجود ندارد، در حالی كه ما قانون منع برده‏داری هم نداريم. برده‏داری در ايران نيست. برده‏داری در اسلام بدون جنگ از بين رفت، و آيت‏الله معرفت معتقد بود كه در قرآن آيات برده‏داری هست؛ زيرا در آن زمان اسيران را نمی‏شد نگهداشت؛ يا بايد كشته می‏شدند و يا به خانواده‏های مختلف تحت عنوان برده می‏دادند كه هم غذايشان را تأمين كنند و هم كار كنند تا آزاد شوند؛ لذا برده‏داری جزو لاينفك جامعه آن روز بود و قرآن نيز به آن اشاره می‏كند.

نويسنده كتاب «پژوهشی در اعجاز علمی قرآن» افزود: در قرآن آيات برده‏داری آمده است، اما سيستم و نظامی در درون آيات و روايات طراحی كرده است كه كم كم برده‏داری برداشته شده است. اسلام مطرح كرد كه با برده‏ها مهربان باشيد و حقوق برده‏ها را بدهيد، برده‏ها را آزاد كنيد. از سوی ديگر كفاره روز‏ه‏خواری و بسياری از مسائل ديگر را برده‏داری قرار داد. به عنوان مثال امام صادق(ع) برده می‏خريد، تعليم می‏داد و در شب عرفه آنان را آزاد می‏كرد.

وی با بيان اين‏كه نظام طراحی شده در اسلام در طول زمان منجر به ريشه‌كنی برده‏داری بدون خون‏ريزی شد، تصريح كرد: اين مسئله همان نسخ تدريجی است؛ با اين‏كه به ظاهر اسلام برده‏داری را پذيرفت، ولی جهت‏گيری كلی در راستای نسخ يك سنت غلط در جامعه پی‏ريزی شد. در مبحث شبهات زنان در قرآن و روايات نيز به همين شكل مطرح می‏شود.

اين شاگرد آيت‌الله معرفت با اشاره به شرايط حاكم بر زنان در عصر پيامبر(ص)، خاطرنشان كرد: در آن جامعه دخترداری ننگ بود، نه تنها زنان ارث نمی‏بردند، بلكه مردان زنان را نيز به ارث می‏بردند. آنان را می‏زدند و حقوقشان را تضعيف می‏كردند. قرآن و روايات به گونه‏ای برنامه‏ريزی شد تا زنان جايگاه حقيق خود را به دست آورند، تا جايی كه اميرالمؤمنين(ع) فرمودند: «المرأة ريحانة ليست بقهرمانة».

وی با بيان اين‏كه دستيابی به جايگاه زنان به صورت دفعی و يكباره نبود، گفت: ابتدا مطرح شد كه زنان ارث می‏برند، بعد گفتند مهريه زنان بايد كامل داده شود، بعد می‏گفتند كه طلاقشان بايد قانونی باشد و سپس ساير حقوق زنان مطرح شد تا جايی كه اگر زن برای شيردادن به كودك خود حقوق درخواست كرد بايد به وی داده شود.

حجت‌الاسلام رضائی اصفهانی با بيان اين‏كه اسلام حقوق زنان را در جامعه احياء كرد، تصريح كرد: اسلام گفت اگر كسی می‏خواهد زن خود را به خاطر نشوز بزند، ابتدا بايد وی را موعظه كند، بعد شب‏ها بستر خود را از وی جدا كند، بعد به تعبير روايات با چوب مسواك بزند، آن هم به طرزی كه نه قرمز و نه سياه شود كه اين؛ يعنی زن را نوازش كند.

وی افزود: آيت‏الله معرفت باز هم معتقد بود كه اگر كسی می‏خواهد زن خود را بزند بايد به دادگاه برود، شكايت كند و اگر قاضی حكم دهد، حق تنبيه وی را با اين شرايط دارد؛ يعنی همانند تعبير «السارق و السارقة فاقطعوا ايديهما» كه در قرآن آمده است، نياز به حكم قاضی دارد و به ندرت اتفاق می‏افتد، اين مسئله هم از همين نوع است و بايد منتظر حكم دادگاه ماند.