گروه انديشه و علم: «تاثير نماز بر اخلاق» عنوان مقاله‌ای‌ست كه تأثيرات باورهای دينی بر تقويت اراده و تهذيب نفس، رسيدن به تقوای الهی و جلوگيری از فحشا و منكرات را بررسی كرده و اين مقاله در همايشی در دانشگاه سهند تبريز ارائه و در پايگاه اطلاع‌رسانی آن نيز منتشر شده است، بخشی از اين مقاله درپی می‌آيد.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) منطقه شمال‌غرب كشور، تأثيرات خلق و خوی درونی در بروز رفتارها و تأثيرات رفتار انسان در خلق و خوی درونی، مورد پذيرش تمام علمای اخلاق و انديشمندان علوم تربيتی است و تمام اديان الهی و به ويژه دين مبين اسلام به اين نكته­ اساسی توجه كرده و در برنامه‌های تربيتی خود از آن غفلت نكرده‌اند.

ذكر تأثيرپذيری انسان از عبادات در قرآن و احاديث هم مؤيد همين موضوع است، به عنوان مثال تأثير روزه‌داری در تقويت اراده و تهذيب نفس و رسيدن به تقوی و تأثير برپايی نماز در جلوگيری از فحشا و منكرات اثراتی است كه در قرآن كريم به آنها اشاره شده و در روايات زيادی تأثيرات متقابل تهذيب نفس در اعمال انسان و تأثير اعمال در ايجاد خلقيات حسن مورد توجه قرار گرفته است.

«محمد يوسفی اصل»، عضو هيئت علمی دانشگاه علوم پزشكی اروميه نويسنده اين مقاله، در صدد تبيين اين موضوع با استفاده از آيات و روايات است.

اخلاق به مفهوم نيرو و سرشت باطنی انسان است و بحث اساسی اين است كه چه عواملی و تا چه حدّی باعث تغيير در خُلق می‌شوند، اعتقاد به توحيد و معاد و رسيدن به ثواب و عقاب اعمال می‌تواند هر انسانی را مقیّد به رعايت اصول اخلاقی و تزكیّه‌ی نفس كرده و او را تشويق به دفع رذايل و كسب فضايل كند، داشتن خُلق و خوی پسنديده امری مطلوب و مورد توجه پيامبر گرامی اسلام (ص) بوده و در روايتی می‌فرمايد: «اِنَّ اَحَبَكُمْ اِلَیِّ وَ اَقْرَبَكُمْ مِنِّی یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَجْلِساً اَحْسَنُكُمْ خُلْقاً وَ اَشُدُّكُمْ تَواضُعاً» و نيز در روايت «اكمل المومنين ايماناً احسنهم خُلقاً» پيامبر اكرم (ص) كامل­ترين ايمان را از آن مسلمانی می­داند كه دارای نيكوترين خُلق­ها باشد.

تأثير اعتقادات قلبی و باورهای دينی

همچنانكه رفتار انسان از خلق درونی تأثير می‌پذيرد، خُلق نيز از رفتار مستمر متأثر می‌شود، لذا در برنامه‌های تربيتی و اخلاقی اسلام روی تكرار و ممارست بعضی أذكار و اعمال تأكيد شده و به تبعيت مصالح و مفاسد، بعضی عبادات واجب و بعضی اعمال جزء محرمات شمرده شده است و از جمله­ی فرائض دينی يك مسلمان، برپايی نماز است و خداوند در آيه 103 سوره مباركه «نساء» می­فرمايد: «اِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَی المُومِنِينَ كِتَاباً مُوقُوتاً».

برپايی نماز جزو صفات متقين و مومنين شمرده شده و ترك آن موجب دوری از رحمت الهی می­گردد، در روايات متعدد و بی‌شماری نماز به عنوان يكی از مهم‌ترين و با ارزش­ترين عبادات معرفی شده است و امام الباقر (ع) در اين باره می‌فرمايد: «بُنِیَ الْاِسْلامُ عَلَی خَمْسٍ: اَلصَّلاةُ وَ الزَّكَاةُ وَ الصَّوْمُ وَالْحَجُّ وَ الْوِلایَةُ».

در روايتی معتبر در كتب اهل تشيع و تسنن نماز به‌عنوان شرط اساسی قبولی ساير اعمال ذكر شده و سبك شمردن آن به شدت مورد نهی پيامبر (ص) واقع شده است، نماز عبادتی دائمی و پرستشی آگاهانه است، نمازگزار با خدای خود صحبت می­كند و در مقابل عظمت لايتناهی او به سجده می­افتد، طهارت و پاكی ظاهری و باطنی لازمه‌ی برپايی آن بوده و توجه خالصانه به معبود جزو شرايط قبولی آن است.

آياتی از قرآن مجيد انسان را به ياد خدا و قيامت می­اندازد، در آيات و روايات متعدد نماز وسيله‌ای برای تهذيب نفس و طهارت دل شمرده شده است و در روايتی از امام صادق (ع) آمده است: «اَلصَّلاةُ بَیْتُ الْاِخْلاصِ وَ تَنْزِيهٌ عَنِ الْكِبْرِ، نماز، خانه اخلاص است كه می‌تواند انسان را از غرور و خودپسندی نجات دهد»، در روايتی از فاطمه­ زهرا (ع) نيز آمده است: «فَرَضَ اللهُ الصَّلاةَ تَنْزِيهاً مِنَ الْكِبْرِ، خداوند نماز را برای كبر زدايی واجب كرد.»

در آيه 45 سوره­ی «عنكبوت» دوری از زشتی­ها و پليدی­ها نتيجه‌ی اقامه­­ی نماز شمرده شده است: «أَقِمَ الصَّلاةَ اِنَّ الصَّلاَةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ.» و در آيه‌ی 14 سوره «طه» «أَقِمَ الصَّلاةَ لِذِكْرِی»، يكی از فوايد نماز به ياد خدا بودن ذكر شده كه در جلوگيری از گناه قطعاً موثر است.

تأثير روحانيت و معنويت اين عبادت بر اخلاق

نماز به عنوان يك عبادت دينی اگر با خلوص نيت و صفای دل اقامه شود، می­تواند اثرات مثبت و ارزشمندی روی اخلاق نمازگزار داشته باشد و نمازی كه كليد رسيدگی به ساير اعمال انسان در قيامت است و به عنوان يكی از پايه­های دين شمرده شده در صورتی مورد قبول حق خواهد بود كه نمازگزار نسبت به رعايت حقوق ديگران كه فرع اصلاح نفس و داشتن اخلاق پسنديده است احساس مسئوليت كند.

يكی از مواردی كه جزو موانع قبولی نماز شمرده شده بدرفتاری و كج خُلقی با والدين است به حدی كه از نگاه خشمانه به والدين به شدت نهی شده و آن را مانع قبولی نماز شمرده­اند، همچنين غيبت كردن از رذايل اخلاقی و يكی از موانع قبولی نماز است و در روايتی از پيامبر اكرم (ص) آمده است كه «مَنِ اغْتَابَ مُسْلِماً اَوْ مُسْلِمَةً لَمْ یَقْبَلِ اللهُ صَلاتَهُ، اگر كسی غيبت مرد يا زن مسلمانی را كند خدا نمازش را قبول نمی­كند.»، اگر غيبت موجب قبول نشدن نماز باشد افترا و تهمت و بهتان و سخن چينی و ديگر رذايل اخلاقی به طريق اولی مانع قبولی نماز خواهند بود، بنابراين نمازگزار اگر طالب قبولی نماز خود در درگاه خداوند است بايد اصلاح نفس كرده اين‌گونه رذايل را از خود دور كند.

از مجموع آيات و روايات مربوط به نماز و اخلاق می­توان استفاده كرد كه اگر كسی طالب رسيدن به سعادت دنيا و آخرت بوده و در پی يافتن رضای الهی باشد، بايد نسبت به اصلاح نفس و تزكيه‌ی روح خود اهتمام داشته و هر آن‌چه با رشد و تعالی روحی و معنوی او منافات دارد را از خود دور كند و يكی از مؤثرترين و منتج­ترين و مجرب­ترين راه­های رسيدن به رشد و كمال معنوی و مبارزه با هواهای نفسانی و زدودن رذايل درونی برپايی نماز با تمام شرايط صحت و قبولی آن است، لذا با تكيه بر مستندات قرآنی و روايی می­توان با قاطعیّت بيان كرد، اگر فرهنگ نماز در بين مردم و به‌ويژه جوانان رشد يابد، يقيناً جامعه‌ای سالم و با معنويت به وجود خواهد آمد و وعده منطقی قرآن «اِنّ الصلاة تنهی عن الفحشاء و المنكر» تحققّ خواهد يافت.