کد خبر: ۳۶۴۹۴۹۶

تاریخ: ۱۳ مهر ۱۳۹۶ - ۱۲:۱۱

یادداشت رسول جعفریان/

چرا علم‌آموزی در میان ما نهادینه نشده است

گروه شبکه اجتماعی: رسول جعفریان در تازه‌ترین یادداشت خود با عنوان «چرا علم‌آموزی در میان ما نهادینه نشده است؟» به واکاوی علت توسعه‌نیافتگی کشور پرداخته است.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) رسول جعفریان در یادداشتی که در صفحه تلگرامی خود منتشر ساخته است به واکاوی علت توسعه نیافتگی و عقب ماندگی کشورهای حوزه خاورمیانه در مقایسه با جهان غرب و کشورهای شرق آسیا پرداخته است: «شاید یکی از پربسامدترین مفاهیم در مباحث و نوشته های تمدنی و اجتماعی ما، بویژه در مقایسه میان غرب و شرق، مفهوم «عقب ماندگی»، یافتن علل آن و تلاش برای جبران آن یعنی رسیدن به پیشرفت و توسعه باشد. در این وضعیت، یکی «ما» هستیم و دیگر «غرب». نسبت این دو به همدیگر، و فاصله عریض و طویل میان آنها، تأمل بسیاری از اندیشمندان و سیاستمداران ما را در پی داشته است. در چند دهه اخیر، با پیشرفتی که در شرق آسیا پیش آمده، یک ابهام دیگر هم بر آنچه بود افزوده شده است. معمولا گفته می شد، غرب و شرق، اما حالا بخشی از شرق، خود را از وضعیت عقب ماندگی قبلی رهانیده و با سرعت در حال رقابت با «غرب» است. با این حال، خاورمیانه و کشورهای پیرامونی آن و نیز افریقا و بخش‌هایی از امریکای لاتین، همچنان از عقب ماندگی رنج می‌برند، و طبعا در فکر رهایی از این وضعیت هستند.
متفکران ما چه اندیشه‌ای در این باره داشته‌اند و چه راه حلی ارائه داده‌اند؟

در این باره، و در طول یک قرن و نیم، صدها هزار صفحه از کتاب و مجله و مقاله نوشته و چاپ شده و بارها و بارها در این باره سخن گفته شده است. راه حلهای اقتصادی، سیاسی، نظامی، اجتماعی، فرهنگی و تربیتی همواره ارائه شده، و بوده‌اند کسانی هم که راه حلهای ترکیبی ارائه کرده‌اند. این راه حلها همواره مورد حمایت اصحاب اندیشه و عمل بوده و دولت ها برای اعمال برخی از این راه حلها تلاش کرده‌اند. کمتر دولتی بوده و هست که هوس رسیدن به «تمدن» را نداشته باشد. از عباس میرزا تا ناصرالدین شاه که سه بار به اروپا رفت که تمدن بیاورد، تا برسد به انقلابیون مشروطه، که می خواستند ایران را نجات دهند، تا صد و ده سال پس از مشروطه، همه در آرزوی این بوده‌اند که کشوری پیشرفته داشته باشند.

این که چه اندازه در این باره آگاهانه عمل شده، و این چرا ما نتوانسته‌ایم به نقطه مطلوب برسیم، همچنان یک سوال اساسی اما بدون پاسخ است. روشن است که ایجاد نوعی تعادل در مجموعه شرایط اقتصادی و اجتماعی و سیاسی و فرهنگی، می تواند پیش شرط رسیدن به نقطه ای باشد که ما در مسیر پیشرفت و توسعه قرار گیریم. بماند که بسیاری از مردم ما، از اساس مخالف پیشرفت بوده و همه این پیشرفت‌ها را مظهری از مظاهر تمدن غربی دانسته و تا آنجا که توانستند و بتوانند برابر آن مقاومت کرده و می کنند. با این حال، در ظاهر، این جریان به این صراحت عمل نمی کند، و دست کم، بسیاری از متفکران و سیاستمداران ما در شعار با آن جریان همراهی ندارند، و طرفدار توسعه و پیشرفت هستند. من همچنان به این که بخشی از جامعه ما عمیقا نگران این گونه پیشرفت است و دلش می خواهد در همان وضع قبلی بماند، فکر می کنم.

شاید یکی از جدی‌ترین راه حلها در این زمینه، سرمایه گذاری روی حوزه تعلیم و تربیت، تأسیس مدارس و سپس دانشگاهها بوده است. تأسیس دارالفنون در آغاز سلطنت ناصرالدین شاه و با پیگیری امیر کبیر، نخستین گام برای پیشرفت بود. بماند که اندکی بعد شاه مملکت به خاطر این که دارالفنون چشم و گوش مردم را باز می کند و سلطنت ایشان به خطر می افتد آن را محدود کرد و اجازه رفتن دانشجو به خارج را هم نداد.

بعدها در سطح مدارس و سپس تأسیس دانشگاه تهران این کار ادامه یافت تا امروز که ما شمار زیادی دانشگاه در سطح کشور داریم که قرار است ایران را به لحاظ علمی پشتیبانی کرده و راه توسعه را هموار کنند. مسلم است که نمی توان در باره اهمیت نقش «علم در پیشرفت» تردید کرد، اگر ادعا نشود که این امر، بنیادی‌ترین نکته در ایجاد تمدنی است که در پنج قرن اخیر، متکی بر علم و کشفیات جدید، به این نقطه رسیده است.

اکنون سوال این است که کشور ما از تأسیس دارالفنون تا الان، آیا توانسته است کشور ما را از نقطه نظر علمی به مرحله ای برساند که برای ایجاد یک کشور قوی و متمدن آمادگی داشته باشد؟ به نظر می رسد، ما به این نقطه نرسیده‌ایم. در واقع، به رغم تلاش‌هایی که صورت گرفته ما از نظر علمی، نتوانسته‌ایم به نقطه مطلوب برسیم. ممکن است در قدیم، سهمی در بخش علمی تمدن قدیم داشته باشیم، اما امروز، ما چه سهمی در پیشرفت علمی بشر داریم؟ آیا برای یک بار هم شده، موفق به گرفتن جایزه نوبل در فیزیک یا شیمی شده‌ایم؟ روشن است که برخی ممکن است نسبت به این مسئله با تمسخر برخورد کنند، و با توجه به چیزهایی که صبح تا شام از رادیو و برخی از سخنرانان می شوند حق دارند، اما حقیقت آن است که سهم ما در تولید علم در جهان امروز بسیار اندک است. ممکن است ما توانسته باشیم علم جدید غربی را تا حدودی درک کنیم، یا در پزشکی، در دل جریان علم پزشکی امروز غرب برای خود جایی باز کنیم، اما از نظر تأسیس دانش نه پزشکی و نه دیگر علوم جدی، کاری انجام نداده‌ایم.

البته که در بخش کاربردی علم در تکنولوژی، خلاقیت‌هایی داشته و داریم، اما مقصود از علم، دانش اصیلی است که زیربنای تمدن فعلی است، ریاضی، فیزیک، شیمی و رشته های دیگری که در سطح این دانشها هستند. مع الاسف باید گفت، ما حتی در مرحله یادگیری دانش روز دنیا نیز در سطح مناسبی قرار نداریم چه برسد به آن که بتوانیم در تولید دانش به صورت اساسی، نقشی داشته باشیم. گو این که به هر حال، در این مسیر، استادان و دانشجویان فعالی داریم که تلاش می کنند و به صورت جزئی و موردی، یافته های خوبی دارند، اما مع الاسف، به حدی پیشرفت علمی در دنیا گسترش یافته است که ما از نظر علمی، و به تناسب آنچه در باره سطح دانشگاه های ایران در کنار دانشگاه های بزرگ دنیا گفته می شود، رتبه بسیار نازلی در حوالی چهارصد تا پانصد داریم.

اکنون سوال این است که چرا در علم گرفتار توقف شده‌ایم؟ در کجای کار مشکل وجود دارد که امکان تأسیس در علم را نداریم؟ آموزش ابتدایی ما مشکل دارد؟ خواندن درس ریاضی ما مشکل دارد؟ محدودیت زبان فارسی از نظر ارتباط با دانشگاه‌ها و دانشها مشکل دارد؟ مشکل روانی و اخلاقی و دینی داریم؟ چرا نمی توانیم علم را بیاموزیم و به نسل های بعدی منتقل کنیم و در این میانه، قدم های جدی برداریم؟

یک وقتی کسروی می گفت، مشکل ما در این دیوان شعرایی است که همه‌اش شعر عاشقانه و غزل گفته‌اند. اگر آنها را بسوزانیم، ملت ما از دست آن مطالب خلاص می شود! این هم یک مدل بود! من با سخن او موافق نیستم، اما با هر کسی که در این باره تأمل کند، و در یافتن علل این توقف تلاش ذهنی داشته باشد، همراهم.

شاید کسانی بگویند ما وقت مردم را صرف همه چیز می کنیم جز کسب دانش واقعی. معمولا تأکید می شود که روی کمیت تکیه می کنیم و بر عدد دانشجویان می افزاییم اما از نظر کیفی کاری انجام نمی دهیم. تقریبا همه ما می دانیم، زمانی فاصله ما با غرب اندک بود، حالا این فاصله به قدری توسعه یافته که دیگر تصور این که ما بتوانیم حرکت جدی داشته باشیم، ناممکن شده است. سیاستمداران ما همیشه امید داده‌اند، چون مصلحتشان در این بوده که بگویند ما به سمت دروازه های تمدن بزرگ می رویم، اما در عمل، کار جدی انجام نشد. این که خیابانها قشنگ تر می شود، پل‌ها زده می شود، پارک ساخته می شود، همه ما می دانیم، اینها هیچ نشانی از پیشرفت علم نیست، اینها نوعی تکنولوژی غربی است که ما به عنوان کارگر یاد گرفته و از روی دست آنها تکرار می کنیم. حتی در همین مرحله هم، صد سال پس از تأسیس متروی نیویورک ما مترو درست کردیم.

امروز به تعداد شبکه های رادیویی که در ایران فعال است نگاه می کردم. شبکه های خوبی است، بماند که دیگر مردم چندان به آنها توجه نمی کنند، اما در میان این شبکه‌ها، هیچ نشانی از شبکه علم و دانش نیست. ممکن است رادیو فرهنگ برنامه مختصری داشته باشد، اما روشن است که در کنار رادیوی سلامت، در کنار آوا، در کنار اقتصاد، نیاز به یک برنامه‌ریزی مستمر برای علم و دانش داریم. قدیم‌ترها یک مجله دانشمند بود، اما اکنون در این زمینه، به نسبت زمان، همان اندازه هم بر اطلاعات علمی عمومی مردم افزوده نمی شود. (ادامه دارد)

این ایام، هزاران هزار برنامه دینی و اخلاقی حتی با هدف تقویت حس ملی ـ دینی مردم از سوی مدیران فرهنگی و سیاسی جامعه، تهیه و تدارک دیده می شود، اما کسی نمی گوید اگر ضعف علمی ما به این شکل ادامه یابد، مهم‌ترین نقطه آسیب در کشور ما خواهد بود. آن وقت، اگر همه ایران هم نفت شود، باید همه را بدهیم و اندکی دارو وارد کنیم. کسی توجه ندارد که دانش کشاورزی امروزه، اگر درست باشد، سرمایه جذب کن و اگر به همین شکل ادامه یابد، تنها با همین مورد تراریخته، تمام سرمایه مملکت را نابود می‌کند. چطور ممکن است سیاستمداران ما به فکر تقویت نیروی نظامی باشند، به فکر تقویت حس دینی و مذهبی باشند، اما ندانند که «دانش» نقش محوری و اساسی در حفظ و حراست از مملکت و مردم دارد. این که همه ناخواسته در این باره نظراتشان را سانسور می کنند، این که سخنرانان ما همه چیز می گویند و فریاد می کنند ... جز حمایت از علم و دانش، این که می توانیم میلیونها نفر را در مسیر اخلاق و دین حرکت دهیم اما نمی توانیم ننگ ده میلیون بیسواد مطلق را از این مملکت پاک کنیم، اینها و مانند اینهاست که زمینه تعمیق جهل و نادانی و دوری از علم و دانش در کشور ما را فراهم می کند. بماند که سالهاست به اسم تولید علوم طبیعی اسلامی، طب اسلامی، علوم اجتماعی و سیاسی اسلامی و مانند اینها، به جای این که بچه‌ها با علم واقعی آشنا شوند، دوباره و برای صدمین بار، باید مطالب دیگری بشنوند. ای کاش، برای یکسال، همه اهل منبر، روی منابر، از علم می گفتند، و از مردم می خواستند، فرزندانشان را برای آموختن علم واقعی تشویق کنند. ای کاش به مردم می گفتند اگر ما در گذشته خطایی در این باره مرتکب شدیم، حالا می خواهیم جبران کنیم. شما برای آینده کشور و فرزندانتان به علوم ریاضی و طبیعی و پزشکی و تجربی بیشتر اهمیت بدهید.

ما باید بدانیم و هر روز به مردم توضیح دهیم که بدست آوردن علم، آن هم در دنیای امروز بسیار سخت و دشوار است. با همهمه و فریاد و حسین قلی کردن، راه به جایی نخواهیم برد. باید بنشینیم و فکری به حال این علم بکنیم، علمی که از دارالفنون تاکنون، بالاصاله، چیزی از خودمان بر آن نیفزودیم و نهایت با ترجمه و آوردن معلم خارجی و تدریس کتابهای دیگران، فقط توانستیم ظاهر کار را قدری بهبود ببخشیم که ای کاش در همین زمینه هم برنامه بهتری داشتیم. یک روز تیم استقلال کارش زمین ماند، رفت و مربی آلمانی آورد، اما در علم و دانش، یک صدم این غیرت را هم نداریم.»