کد خبر: ۴۲۶۸۹۶۸

تاریخ: ۱۱ اسفند ۱۴۰۳ - ۱۵:۲۹

طوفانی‌نژاد:

منشور اخلاقی هوش مصنوعی در کتاب‌های کودک تدوین شود

یک متخصص تکنولوژی آموزشی گفت: نیاز است به توسعه مدل‌های زبانی بومی براساس داده‌های داخلی پرداخته شود و باید منشوری برای استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی به ویژه در کتاب‌های کودک تدوین شود.

به گزارش ایکنا به نقل از مرکز رسانه و روابط عمومی شورای عالی انقلاب فرهنگی، حجت‌الاسلام سعیدرضا عاملی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، در نشست هوش مصنوعی، سواد دیجیتال و آینده کتاب کودک و نوجوان، با اشاره به اهمیت تلفیق مباحث نظری و عملی در این نشست، از ظرفیت بالای داده‌ای ایجاد شده ابراز خرسندی کرد و دانلود بیش از ۱۱.۵ میلیون فایل از این فضا در سال ۱۴۰۲ را رکوردی قابل توجه دانست.

وی با بیان اینکه امروز در شرایطی قرار داریم که داده‌های بزرگ در جهان به وفور یافت می‌شوند، به پیش‌بینی لری پیج در سال ۱۹۹۸ درباره گوگل و تصور او از حجم عظیم داده‌ها اشاره کرد و گفت: شاید لری پیج هم تصور نمی‌کرد گوگل به این نقطه برسد، اگرچه در همان ابتدا با تصویرسازی گوگل به توان گوگل (گوگل پلکس)، پهنه داده‌ای بسیار بزرگی را برای آن متصور بود و شرکت آلفابت به عنوان کمپانی مادر گوگل نیز به دنبال گرفتن محتوای جهان بود. اینها به افق‌گشایی جهانی فکر می‌کردند و نگاه انحصاری داشتند تا بتوانند منحصراً یک ظرفیت بزرگی را در سطح جهانی به خودشان اختصاص دهند.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با تأکید بر ضرورت پذیرش تغییرات اساسی در زیست‌بوم کنونی، تصریح کرد: باید بپذیریم که دو فضا پیدا کردیم؛ یک فضایی که تابع جغرافیاست و مرز‌های ملی و قاعده دارد و یک فضای فرا جغرافیا داریم که این فضای فرا جغرافیا پهنه‌اش جهانی است و کاربرانش پنج و نیم میلیارد جمعیت کاربران فضای مجازی است که این جمعیت رشد پیدا خواهد کرد و با جمعیت جهان مساوی خواهد شد.

حجت‌الاسلام عاملی با تأکید بر اهمیت ماهیت «رقومی» این فضا، گفت: فضای مجازی بر پایه قوانین ریاضی و منطقی ساخته شده است. این محیط توسط الگوریتم‌هایی که در واقع معادلات ریاضی هستند، مدیریت می‌شود. الگوریتم‌ها راه‌حل‌هایی هستند که برای حل مسائل طراحی شده‌اند و به آثار بزرگی مثل خوارزمی، که پایه‌گذار علم الگوریتم بود، وابسته هستند.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی به ویژگی‌های مرکزی و غیرمرکزی این فضا اشاره کرد: فضای مجازی دارای ترکیبی از مرکزیت و غیرمرکزیت است. از یک سو، شرکت‌هایی مانند تپسی، اسنپ، دیجی‌کالا، یا روبیکا ستاد‌های مرکزی دارند که عملکرد این فضا را کنترل می‌کنند. اما از سوی دیگر، این فضا به شدت وابسته به نقش کاربران است. کاربران نقش اصلی را در ایجاد محتوا و تعامل ایفا می‌کنند و به عنوان منابع انبوهی عمل می‌کنند. این ویژگی غیرمرکزی، فضای مجازی را از سایر محیط‌ها متمایز می‌کند. کاربران در اینجا نقش‌آفرینان اصلی هستند و بدون حضور آنها، این فضا نمی‌تواند زنده بماند.

وی با تأکید بر نقش محوری کاربران در فضای مجازی، افزود: ارزش سرمایه‌ای که در فضای مجازی ایجاد می‌شود توسط کاربر به وجود می‌آید. کاربران هستند که ارزش سرمایه را ایجاد می‌کنند.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در پایان سخنان خود، با اشاره به ظرفیت عظیم آموزش و پرورش به عنوان یک منبع انبوه کاربر، بیان کرد: آموزش و پرورش با داشتن نزدیک به ۱۹ میلیون دانش‌آموز و ۱۲۰ هزار مدرسه، ظرفیت بزرگی دارد. به لحاظ منبع هیچ نهادی در کشور قدرت آموزش و پرورش را ندارد. اگر که به این ۱۹ میلیون، پدر و مادرها را هم اضافه کنیم، تبدیل به ظرفیت عظیمی می‌شود که باید به آن توجه ویژه شود.

هوش مصنوعی؛ چالشی برای احساس و اخلاق

احسان طوفانی‌نژاد، متخصص تکنولوژی آموزشی، در نشست هوش مصنوعی، سواد دیجیتال و آینده کتاب کودک و نوجوان، ضمن ابراز خرسندی از حضور در جمع اساتید و متخصصان و قدردانی از برگزارکنندگان، به بررسی فرصت‌ها و چالش‌های کاربرد هوش مصنوعی در حوزه کتاب کودک و نوجوان از دیدگاه تکنولوژی آموزشی پرداخت.

وی سخنان خود را با ترسیم یک تصویر ایده‌آل از کتاب کودک آغاز کرد و گفت: یک کتاب ایده‌آل برای کودک، کتابی است که کودک وقتی آن را باز می‌کند، قهرمان داستانش خود او باشد و عملاً خود را در آن کتاب ببیند. حتی فضای ترسیم‌شده کتاب و فضای زمینه آن در همان محله و شهری باشد که کودک در آن قرار دارد. در کنارش، اگر قرار است کودک در موقعیت‌های مختلف جغرافیایی کشورمان باشد، کتاب با گویش محلی همان محله نوشته و نگارش شده باشد و حتی برای ارتباط بهتر با کودک، برخی از ویژگی‌های خاص آن کودک که توسط والدینش گفته شده، در کتاب گنجانده شده باشد.

طوفانی‌نژاد با اشاره به پیشرفت‌های هوش مصنوعی، تحقق رویای کتاب‌های شخصی‌سازی‌شده را دور از دسترس ندانست و اظهار کرد: شاید دو سه سال قبل اگر چنین چیزی را می‌گفتیم، ممکن بود بگوییم خیلی بعید است، مگر اینکه مثلاً یک موسسه‌ای بیاید برای یک نفر، یک کودک، طراحی این‌گونه را انجام دهد. چون از لحاظ هزینه، از لحاظ تخصص، از لحاظ زمان، طبیعتاً این کار غیرممکنی به نظر می‌رسید. اما حالا با توجه به این، می‌خواهیم ببینیم هوش مصنوعی چگونه می‌تواند کمک کند.

وی گفت: هوش مصنوعی می‌تواند بر اساس ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد هر کودک، سناریو و محتوای کتاب را شخصی‌سازی کند. این کار به دنبال دستیابی به اهداف آموزشی یا تفریحی کتاب است. در حالی که کودک با کتاب داستانی، آموزشی یا کتاب فعالیت کار می‌کند، مسیر داستان یا محتوا بر اساس بازخورد کودک تغییر می‌کند. این نوع کتاب‌ها باعث می‌شود کودک به‌صورت فعال در داستان شرکت کند.

این متخصص تکنولوژی آموزشی ادامه داد: هوش مصنوعی می‌تواند کتاب‌ها را بر اساس ویژگی‌های محلی، زبانی و فرهنگی هر منطقه یا جامعه تطبیق دهد. این ویژگی به ایجاد کتاب‌هایی کمک می‌کند که با نیاز‌های مختلف جوامع هماهنگ باشند.

طوفانی‌نژاد تصریح کرد: سامانه‌هایی وجود دارند که اجازه می‌دهند با استفاده از تصویر و ویژگی‌های یک فرد، آواتاری شبیه او در داستان ظاهر شود. به عنوان مثال، می‌توان عکس فرزند خود را وارد کرد و داستانی را که شامل نام و ویژگی‌های فرزند است، ایجاد کرد.

این متخصص تکنولوژی آموزشی تأکید کرد: نویسندگان و طراحان می‌توانند از هوش مصنوعی به‌عنوان ابزاری برای تولید ایده‌های خلاقانه در تولید انواع کتاب استفاده کنند. این ابزار به جای ایجاد کامل محتوا توسط هوش مصنوعی، به انسان کمک می‌کند تا خلاقیت خود را گسترش دهد. همچنین استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند سرعت نشر کتاب‌ها را بالا ببرد و فرآیند تولید و توزیع را بهینه‌تر کند.

وی توضیح داد: با استفاده از هوش مصنوعی، می‌توان محتوای موجود را غنی‌تر کرد. یکی از روش‌های این غنی‌سازی، چندرسانه‌ای کردن محتوا است. به‌عنوان مثال، داستان‌ها را می‌توان به صورت پادکست یا فیلم کوتاه تبدیل کرد تا جذابیت بیشتری پیدا کنند.

طوفانی‌نژاد نهایتاً اضافه کرد: تولید محتوای واقعیت افزوده (AR) کاری پیچیده و زمان‌بر است، اما با استفاده از انجین‌های متصل به هوش مصنوعی، این فرآیند ساده‌تر شده است. اپلیکیشن‌های هوشمند نیز می‌توانند با دریافت ورودی‌هایی مانند کاراکتر، تم اصلی و هدف، داستانی را تولید و خوانده شود.

طوفانی‌نژاد با تأکید بر اهمیت استفاده از هوش مصنوعی در حوزه کتاب کودک، گفت: این فناوری‌ها به ما کمک می‌کنند تا کتاب‌هایی تولید کنیم که نه تنها جذاب‌تر هستند، بلکه با نیاز‌های جدید کودکان هماهنگ باشند.

طوفانی‌نژاد در ادامه سخنان خود به تجربه عملی در زمینه استفاده از هوش مصنوعی برای بازطراحی کتاب آموزش زبان عربی به نام «کتاب‌های الوان» اشاره کرد. او گفت: این کتاب که در برخی مدارس به کار می‌رود، توسط یک معلم کتاب انتخاب شد تا بازطراحی شود. برای این کار، گروهی از متخصصان ۸ ماه زمان و بودجه‌ای حدود ۴۰۰ میلیون تومان دریافت کردند تا تصاویر را سرازیر کنند، کتاب را غنی‌سازی و فعالیت‌های جدیدی برای آن ایجاد کنند.

وی ادامه داد: در این بین، یک فارغ‌التحصیل با استفاده از هوش مصنوعی وارد پروژه شد و پیشنهاد کرد که کل فرآیند بازطراحی را با این فناوری انجام دهد. نتیجه این روش، کاهش قابل توجه زمان و هزینه بود. زمان تولید کتاب که قبل از آن ۸ ماه برآورد شده بود، به ۲ ماه کاهش یافت و هزینه آن که حدود ۴۰۰ میلیون تومان برنامه‌ریزی شده بود، به ۲۰ میلیون تومان رسید.

وی افزود: کتاب نهایی که تحویل داده شد، رضایت بیشتری برای معلم کتاب ایجاد کرد. این تجربه نشان داد که هوش مصنوعی قادر است نقش مؤثری در بهبود کیفیت و کاهش هزینه تولید کتاب‌ها ایفا کند.

در ادامه، طوفانی‌نژاد با نمایش نمونه‌هایی از تغییرات ایجاد شده در کتاب، شامل تغییر استایل تصاویر، تولید تمرین‌های متنوع، خلق کاراکتر‌های جدید، طراحی جلد کتاب، تبدیل متن به سرود، ساخت انیمیشن و تولید پادکست خبری عربی، تأکید کرد: این تجربه یکی از موفق‌ترین نمونه‌های استفاده از هوش مصنوعی در تولید کتاب بود.

طوفانی‌نژاد همچنین به چالش‌های موجود در استفاده از هوش مصنوعی در تولید کتاب کودک پرداخت و گفت: هوش مصنوعی هنوز قادر نیست، فضای احساسی غنی و روابط عمیق موجود در کتاب‌های کودک را به‌صورت مناسب به تصویر بکشد. این فناوری ممکن است براساس داده‌هایی که آموخته، محتوایی تولید کند که با فرهنگ محلی سازگار نیست. هوش مصنوعی هنوز نتوانسته است داستان‌هایی با ایده‌های خلاقانه و متنوع تولید کند. استفاده مداوم از هوش مصنوعی ممکن است به وابستگی کودکان به فناوری منجر شود. عدم وجود مدل‌های بومی می‌تواند منجر به تولید محتوایی با سوگیری‌های فرهنگی یا سیاسی شود. هوش مصنوعی ممکن است اطلاعات غلط یا مرجع‌های مجازی را بدون اعلام بی‌علمی تولید کند. در کتاب‌هایی که بر اساس اطلاعات شخصی کودکان طراحی می‌شوند، این اطلاعات ممکن است در معرض ریسک قرار گیرند. پاسخ‌هایی که هوش مصنوعی ارائه می‌دهد، ممکن است مخاطب غیرمتخصص را گمراه کند.

در پایان، طوفانی‌نژاد توصیه‌هایی برای استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی در حوزه کتاب کودک ارائه کرد و افزود: تمام محتوای تولیدی توسط هوش مصنوعی باید با نگاه انتقادی بررسی شود و ابتدا نیاز‌های آموزشی را مشخص کرد و سپس فناوری را برای رسیدن به آنها به‌کار برد. آگاهی‌سازی در میان طراحان، سیاست‌گذاران، والدین و کودکان ضروری است. نیاز است به توسعه مدل‌های زبانی بومی بر اساس داده‌های داخلی پرداخته شود و باید منشوری برای استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی به ویژه در کتاب‌های کودک تدوین شود.

چالش‌های صنعت نشر دیجیتال کودک و نوجوان

علی محمدپور، دبیر انجمن ناشران دیجیتال کودک و نوجوان، در این نشست به بررسی چالش‌های سیاستی، اقتصادی و فناوری‌ای پرداخت که صنعت نشر دیجیتال کودک را تهدید می‌کند.

محمدپور با تشبیه بازار فناوری به یک فروشگاه بزرگ و متنوع، به وضعیت نامطلوب مصرف محتوای دیجیتال کودک در ایران اشاره کرد: بازار فناوری بسیار عظیم است، اما باید به دارایی‌ها و ظرفیت‌های خود نگاه کنیم. حال حاضر، ما قابلیت استفاده کافی از این بازار را نداریم.

محمدپور گفت: بیش از ۹۵ درصد مصرف کودکان ایرانی شامل محتوای خارجی است، حتی این محتوا الزاماً به زبان فارسی نیست و بیشتر روی پلتفرم‌های خارجی مصرف می‌شود. حتی شبکه پویا نیز بخش عمده‌ای از محتوای خود را از منابع خارجی تأمین می‌کند.

دبیر انجمن ناشران دیجیتال کودک و نوجوان به نامطلوبی‌های بازار کتاب دیجیتال ایران پرداخت: حجم بازار کتاب در ایران حدود ۱۵ هزار میلیارد تومان است، اما تنها ۳ تا ۴ درصد این معاملات در پلتفرم‌های رسمی انجام می‌شود. کتاب دیجیتال هنوز از حمایت قانونی برخوردار نیست؛ شناسه‌های لازم مثل شابک یا آیدی برای کتاب‌های دیجیتال وجود ندارد و نظارت دقیقی بر این محصولات انجام نمی‌شود.

محمدپور به اهمیت دیتا و محتوای بومی برای توسعه هوش مصنوعی اشاره کرد: برای توسعه هوش مصنوعی، نیاز به دیتا و محتوای ایرانی داریم، اما دسترسی به این منابع مشکل‌برانگیز است. دیتا‌های موجود در مجموعه‌هایی مانند کتابخانه ملی، مرکز نور و ایرانداک، به دلیل محدودیت‌های قانونی و نظارتی قابل استفاده نیست.

محمدپور گفت: عدم سیاست‌گذاری مناسب و نظارت زیاد، رشد نشر دیجیتال کودک را مهار می‌کند. نتیجه این است که بیش از ۷۰ درصد شرکت‌های فعال در این حوزه طی ۵ سال گذشته به دلیل عدم سودآوری فعالیت خود را متوقف کرده‌اند. لازم است مسیر فعالیت بخش خصوصی را تسهیل کنیم و اجازه دهیم پلتفرم‌های داخلی قبل از پلتفرم‌های خارجی مرجع شوند.

محمدپور با اشاره به تأثیر هوش مصنوعی بر صنعت نشر، نگرانی خود را از برداشته شدن مرز‌های زبانی و هجوم محتوای خارجی بیان کرد: هوش مصنوعی مرز‌های زبانی ما را شکسته و دسترسی ما به محتوای خارجی را افزایش می‌دهد. اگر تولید کننده نباشیم، بیشتر به مصرف‌کنندگان تبدیل خواهیم شد. اگر سیاست‌گذاران تصمیم‌گیری مناسب نکنند، باید با سیل عظیمی از کتاب‌ها و محتوا‌های خارجی رو‌به‌رو خواهیم شد.

دبیر انجمن ناشران دیجیتال کودک و نوجوان به تأثیر هوش مصنوعی بر حوزه کتاب کودک اشاره کرد: در حوزه کودک، هوش مصنوعی مصرف کتاب کودک را کاهش می‌دهد. عادت مصرف کتاب دیجیتال در این حوزه شکل نگرفته و کودکان همچنان به کتاب چاپی وابسته هستند.

وی افزود: اگر نویسنده‌ها و تصویرگران بیکار شوند، یکی از مهم‌ترین دارایی‌های فرهنگی از دست خواهد رفت. حدود ۵۰۰۰ تصویرگر کودک و نوجوان داریم که ممکن است به بیکاری بیفتد.

در پایان، محمدپور پیشنهاداتی برای حل مشکلات ارائه کرد و گفت: دولت نباید تمام کار‌ها را بر عهده بگیرد. باید اعتماد به بخش خصوصی و فعالان حوزه داشته باشیم. باید سرویس‌هایی را که به نیاز‌های مخاطبین ما مرتبط است، با استفاده از هوش مصنوعی تولید کنیم. اگر موانع ورود پلتفرم‌های داخلی به سیستم آموزشی رفع نشود، ورود ما به دوران هوش مصنوعی خطرناک خواهد بود. باید دسترسی مخاطبان به محتوای داخلی را تسهیل کنیم تا مرجعیت پلتفرم‌های خارجی کاهش یابد.

محمدپور در پایان با تأکید بر ضرورت سرعت عمل، نسبت به از دست رفتن مرجعیت محتوای داخلی در فضای مجازی و سپردن آموزش کودکان به پلتفرم‌های خارجی هشدار داد.