خودسازی و مهربانی اجتماعی در اندیشه علی(ع) + فیلم

در تعالیم اسلامی، توجه به اصلاح خویشتن و پرهیز از قضاوت و عیب‌جویی دیگران، جایگاهی بنیادین دارد. امیرمؤمنان علی(ع) در خطبه‌های نهج‌البلاغه با نگاهی عمیق و انسان‌ساز، بارها انسان‌ها را از گرفتار شدن در دام خودبرتر‌بینی و داوری شتاب‌زده درباره دیگران برحذر داشته‌اند.

خطبه ۱۴۰ نهج‌البلاغه از جمله بیاناتی است که با تأکید بر خطر بزرگ عیب‌جویی، مرز میان اصلاح‌گری و سرزنش‌گری را روشن می‌سازد و نشان می‌دهد که گاه گناه شمردن دیگران، خود گناهی سنگین‌تر از خطای آنان است. بررسی این سخنان، ما را به درکی عمیق‌تر از مسئولیت فردی، نقش مهربانی اجتماعی و اهمیت خودسازی در شکل‌گیری جامعه‌ای سالم و پاک رهنمون می‌سازد.

میلاد حضرت علی(ع) فرصتی مغتنمی است تا کلمات نورانی ایشان، به‌ویژه در نهج‌البلاغه، که مجموعه‌ای از اندیشه‌های اخلاقی، سیاسی، اجتماعی و دینی است را بازخوانی کنیم و از آن پندهای اخلاقی برای ساخت زندگی بهتر بسازیم. به همین مناسبت، خبرگزاری ایکنا سلسله درس‌گفتارهایی با محوریت آموزه‌های اخلاقی و انسانی حضرت علی(ع) را با بیان سیدمحمدمهدی جعفری، نهج‌البلاغه‌پژوه و استاد دانشگاه تهیه کرده است. استاد جعفری در این مجال به تبیین نکات عمیق و راه‌گشای نهج‌البلاغه درباره رحمت، مهربانی و خیرخواهی پرداخته است. در ادامه بخش دوم این درس‌گفتار را می‌خوانیم و می‌بینیم:

امیرمؤمنان(ع) در ادامه خطبه ۱۴۰، پس از آنکه از عیب‌جویی گناهکاران نهی فرمودند و تأکید کردند که عیب‌جویی از دیگران گناهی بالاتر از گناهی است که فردِ مورد عیب‌جویی مرتکب شده است، چنین ادامه می‌دهند: «لَئِنْ لَمْ يَكُنْ عَصَاهُ فِي الْكَبِيرِ وَ عَصَاهُ فِي الصَّغِيرِ، لَجَرَاءَتُهُ عَلَى عَيْبِ النَّاسِ أَكْبَر»؛ به خدا سوگند، اگر کسی خدا را با گناهی بزرگ نافرمانی نکرده باشد و نافرمانی او تنها در گناهی کوچک باشد، بی‌گمان گستاخی او در گناهکار شمردن مردم، بزرگ‌تر از همان گناه است. یعنی حتی اگر خود مرتکب گناه بزرگی نشده باشد، این‌که دیگران را گناهکار بداند، گناهی بزرگ‌تر از خطایی است که خود مرتکب شده است.

گناهکار شمردن مردم کار کوچکی نیست. چنین برخوردی ممکن است سبب شود فرد به گناه خود ادامه دهد؛ اما اگر با او مهربانی شود و در پی آن باشند که علت ارتکاب گناه را بشناسند و زمینه‌های آن را از میان بردارند، نه‌تنها آن فرد دیگر مرتکب آن گناه نخواهد شد، بلکه جامعه نیز به سوی پاکی و سلامت حرکت خواهد کرد.

سپس فرمودند: «يَا عَبْدَ اللَّهِ لَا تَعْجَلْ فِي عَيْبِ أَحَدٍ بِذَنْبِهِ، فَلَعَلَّهُ مَغْفُورٌ لَهُ، وَ لَا تَأْمَنْ عَلَى نَفْسِكَ صَغِيرَ مَعْصِيَةٍ، فَلَعَلَّكَ مُعَذَّبٌ عَلَيْهِ»؛ در عیب‌شمردن گناه دیگری شتاب مکن؛ چه‌بسا آن گناه برای او بخشوده شده باشد. ممکن است فردی گناهی را مرتکب شده و سپس از آن دست برداشته و خداوند نیز او را آمرزیده باشد؛ بنابراین، گناهکار خواندن او و عیب‌جویی از وی روا نیست. همچنین نسبت به خودت نیز، اگر مرتکب گناهی به‌ظاهر کوچک شده‌ای، چندان مطمئن مباش که آن گناه ناچیز بوده و بخشوده شده است؛ زیرا آنچه در نظر انسان کوچک می‌نماید، ممکن است در پیشگاه الهی گناهی بزرگ باشد. بزرگی و کوچکی گناه با معیارهای انسانی سنجیده نمی‌شود و عمل انسان در جامعه آثار و ارزیابی دیگری دارد؛ چه‌بسا گناهی کوچک در نظر ما، در پیشگاه خداوند و به سبب پیامدهای اجتماعی‌اش بزرگ شمرده شود و انسان به سبب آن مورد عذاب قرار گیرد.

«فَلْيَكْفُفْ مَنْ عَلِمَ مِنْكُمْ عَيْبَ غَيْرِهِ لِمَا يَعْلَمُ مِنْ عَيْبِ نَفْسِهِ، وَلْيَكُنِ الشُّكْرُ شَاغِلًا لَهُ عَلَى مُعَافَاتِهِ مِمَّا ابْتُلِيَ بِهِ غَيْرُهُ»؛ پس هر یک از شما که از عیب دیگری آگاه است، به سبب آگاهی از عیب‌های خویش، باید از عیب‌جویی او خودداری کند. شایسته است سالم ماندن از گناهی که دیگران به آن گرفتار شده‌اند، همواره دغدغه و اشتغال او باشد؛ به‌گونه‌ای که نه‌تنها از عیب‌جویی پرهیز کند، بلکه به درگاه خداوند نیز سپاس گزارد که او را از گرفتار شدن به آن عیب مصون داشته است.